Một trong những nỗi lo phổ biến của các gia đình Việt Nam khi cho con học tiếng Anh sớm là: “Học hai thứ tiếng cùng lúc thì con có bị rối không, có chậm nói hơn các bạn không?”
Nỗi lo này thường xuất phát từ một điều có thật: nếu chỉ xét riêng từng ngôn ngữ, trẻ song ngữ có thể biết ít từ hơn trẻ cùng tuổi chỉ sử dụng một ngôn ngữ.
Quan sát đó không sai. Nhưng kết luận rút ra từ đó có thể sai – và lý do nằm ở một phép tính đơn giản mà chúng ta thường bỏ qua.
Cách tính nhiều người thường bỏ qua
Một bài tổng quan về trẻ song ngữ giải thích điều này bằng một ví dụ rất dễ hiểu. Hãy tưởng tượng có hai đứa trẻ cùng tuổi:
Bé A chỉ nói tiếng Việt, biết 90 từ tiếng Việt.
Bé B nói cả tiếng Việt và tiếng Anh. Bé biết 50 từ tiếng Việt và 50 từ tiếng Anh. Trong đó có 10 khái niệm bé biết bằng cả hai thứ tiếng – ví dụ bé biết cả “con chó” lẫn “dog”.
Nếu chỉ đếm tiếng Việt: bé B có 50 từ, bé A có 90. Nhìn vào con số này, bé B rõ ràng có vẻ kém hơn.
Nhưng nếu đếm số khái niệm bé B thực sự nắm được: 50 + 50 − 10 = 90 khái niệm.
→ Hai đứa trẻ ngang nhau.
Các nhà nghiên cứu gọi cách tính này là vốn từ khái niệm – số khái niệm trẻ có từ để diễn đạt, bất kể từ đó thuộc ngôn ngữ nào. Bài tổng quan của Byers-Heinlein và Lew-Williams cho biết trẻ song ngữ có thể biết ít từ hơn nếu chỉ xét từng ngôn ngữ riêng lẻ. Nhưng khi tính vốn từ khái niệm trên cả hai ngôn ngữ, khoảng cách với trẻ đơn ngữ có thể giảm hoặc không còn rõ rệt.
Nói cách khác: vấn đề có thể nằm ở cách đếm, không phải ở đứa trẻ.
Những bằng chứng cho thấy cách tính này hợp lý
Một nghiên cứu năm 2020 trên trẻ song ngữ 18 và 24 tháng tuổi ghi nhận mô hình phát triển từ vựng – ngữ nghĩa rất tương đồng giữa trẻ đơn ngữ và trẻ song ngữ.
Đáng chú ý hơn, nghiên cứu này cho thấy các thước đo tính đến kiến thức ở cả hai ngôn ngữ – bao gồm số cặp từ tương đương và tổng vốn từ khái niệm – dự đoán khả năng xử lý từ vựng – ngữ nghĩa của trẻ tốt hơn các thước đo chỉ tính một ngôn ngữ.
Nghĩa là, trong nghiên cứu này, chỉ đếm vốn từ ở một ngôn ngữ không phản ánh đầy đủ cách vốn từ của trẻ song ngữ đang phát triển.
Con trộn hai thứ tiếng trong một câu – có phải dấu hiệu của rối loạn không?
Không. Đây là một điểm khác rất hay bị hiểu lầm.
Khi trẻ nói “Mẹ ơi con muốn cái red”, người lớn thường lo rằng con đang lẫn lộn hai hệ thống ngôn ngữ.
Nhưng nghiên cứu cho thấy điều ngược lại: trộn ngôn ngữ là một phần bình thường trong quá trình phát triển song ngữ, và trẻ có những lý do hợp lý để làm vậy. Chẳng hạn, trẻ có thể dùng một từ ở ngôn ngữ này khi chưa biết hoặc chưa nhớ được từ tương ứng ở ngôn ngữ kia.
Quan trọng hơn, việc trộn hai ngôn ngữ không đơn giản là sự lộn xộn ngẫu nhiên. Trẻ song ngữ dần học được cách sử dụng hai hệ thống ngôn ngữ theo những quy tắc và hoàn cảnh giao tiếp khác nhau.
Người biết và sử dụng hai ngôn ngữ cũng thường chuyển đổi linh hoạt giữa hai ngôn ngữ. Chẳng hạn, họ có thể dùng “deadline”, “meeting” hay “OK” trong câu tiếng Việt mà không có nghĩa là đang nhầm lẫn ngôn ngữ.
Nếu con thật sự có vấn đề về ngôn ngữ thì sao?
Đây mới là câu hỏi quan trọng: nếu con thực sự bị rối loạn ngôn ngữ, việc học hai thứ tiếng có làm tình trạng nặng thêm không?
Một nghiên cứu thí điểm năm 2019 về trẻ song ngữ có rối loạn phát triển ngôn ngữ cho biết các bằng chứng hiện có không cho thấy việc tiếp xúc với môi trường song ngữ làm quá trình tiếp thu ngôn ngữ của nhóm trẻ này phức tạp hơn.
Nghiên cứu cũng cho thấy ở nhóm trẻ có rối loạn phát triển ngôn ngữ, những khó khăn về từ vựng và một số khía cạnh kể chuyện xuất hiện ở cả hai ngôn ngữ với mức độ tương tự. Các tài liệu được nhóm tác giả tổng hợp cũng ghi nhận rằng trẻ song ngữ có rối loạn phát triển ngôn ngữ thường gặp khó khăn ở cả hai ngôn ngữ.
Vì vậy, có thể hiểu theo hướng sau:
Tình huống | Nên hiểu thế nào |
|---|---|
Con yếu ở tiếng Anh nhưng tiếng Việt phát triển bình thường | Có thể do chưa tiếp xúc đủ với tiếng Anh – chưa thể xem là dấu hiệu rối loạn |
Con yếu ở tiếng Việt nhưng tiếng Anh phát triển bình thường | Có thể liên quan đến mức độ tiếp xúc giữa hai ngôn ngữ – chưa thể kết luận là rối loạn |
Con gặp khó khăn rõ rệt ở cả hai ngôn ngữ | Là dấu hiệu đáng lưu ý và nên được đánh giá chuyên môn |
Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh rằng việc đánh giá trẻ song ngữ nên sử dụng các công cụ tương đương ở cả hai ngôn ngữ. Nếu con chỉ được đánh giá bằng một ngôn ngữ, kết quả có thể không phản ánh đầy đủ năng lực ngôn ngữ của trẻ.
Một điểm cần nói rõ: chính các tác giả gọi đây là nghiên cứu thí điểm, với quy mô nhỏ. Vì vậy, không nên xem kết quả này là kết luận cuối cùng. Tuy nhiên, nó phù hợp với hướng chung của các nghiên cứu mà nhóm tác giả tổng hợp.
Bốn điều quan trọng rút ra từ những phân tích trên
1. Đếm cả hai ngôn ngữ
Trước khi kết luận con chậm, hãy nhìn vào những khái niệm con đã nắm được, bất kể con diễn đạt chúng bằng ngôn ngữ nào. Điều này giúp cha mẹ có cái nhìn đầy đủ hơn về vốn từ của trẻ.
2. Trộn ngôn ngữ là bình thường
Không cần xem việc con xen hai ngôn ngữ trong một câu là dấu hiệu con đang “bị rối”. Đây là hiện tượng bình thường trong quá trình phát triển song ngữ.
3. Song ngữ không gây ra rối loạn ngôn ngữ
Các nghiên cứu nêu trên không cho thấy môi trường song ngữ làm rối loạn phát triển ngôn ngữ nặng thêm. Vì vậy, không có cơ sở từ những nghiên cứu này để khuyên gia đình bỏ một ngôn ngữ như một cách “chữa” chậm nói.
4. Khi trẻ gặp khó khăn ở cả hai ngôn ngữ, cha mẹ nên lưu ý
Thay vì chỉ nhìn vào việc trẻ yếu hơn ở một ngôn ngữ, cần chú ý nếu trẻ gặp khó khăn rõ rệt ở cả hai ngôn ngữ.
Ngôn ngữ sử dụng ở nhà cũng rất quan trọng
Tài liệu hướng dẫn dành cho cha mẹ thuộc khu vực công của Anh đưa ra một lời khuyên rất thực tế cho các gia đình song ngữ:
Điều quan trọng là hãy nói chuyện với con bằng ngôn ngữ mà bạn cảm thấy thoải mái.
Các hướng dẫn này cũng cho biết trẻ có thể thích ứng tốt với môi trường sử dụng nhiều ngôn ngữ.
Điều này đáng lưu ý với các gia đình Việt Nam, bởi có một tình huống khá phổ biến: cha mẹ chưa thực sự tự tin về tiếng Anh nhưng vẫn cố nói tiếng Anh với con để “tạo môi trường”.
Khi phải dùng một ngôn ngữ mình chưa thoải mái, cuộc trò chuyện có thể trở nên ít tự nhiên hơn: cha mẹ nói ít hơn, dùng câu ngắn hơn, khó kể chuyện hay trò chuyện linh hoạt như khi dùng ngôn ngữ mình thành thạo.
Vì vậy, cha mẹ có thể nói tiếng Việt với con thật nhiều và phong phú, đồng thời tạo cơ hội để con tiếp xúc với tiếng Anh từ những nguồn phù hợp khác. Các hướng dẫn dành cho gia đình song ngữ cũng khuyến khích cha mẹ tiếp tục sử dụng ngôn ngữ mình thành thạo và thoải mái nhất khi trò chuyện với con.
Cần chú ý điều gì?
Bài viết này bàn về nỗi lo “song ngữ có gây chậm nói không?” – và các nghiên cứu nêu trên không cho thấy việc học hai ngôn ngữ tự nó gây ra rối loạn hoặc chậm phát triển ngôn ngữ.
Nhưng điều đó không có nghĩa là mọi trường hợp chậm nói đều không đáng lo. Nếu con chưa đạt các mốc phát triển ngôn ngữ hoặc mất đi những kỹ năng từng có, cha mẹ nên đưa con đi đánh giá – bất kể con đang học một hay hai ngôn ngữ.
Xem thêm bài Mốc phát triển ngôn ngữ 0–6 tuổi.
Song ngữ không phải là nguyên nhân. Nhưng song ngữ cũng không phải lý do để bỏ qua một dấu hiệu thực sự đáng lưu ý.
Lưu ý
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị của chuyên gia y tế. Nếu bạn lo lắng về sự phát triển ngôn ngữ của con, hãy liên hệ bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu.
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
Byers-Heinlein, K. & Lew-Williams, C. (2013). Bilingualism in the early years: What the science says. LEARNing Landscapes, 7(1), 95–112. DOI: 10.36510/learnland.v7i1.632
Marini, A., Ruffino, M., Sali, M. E. & Molteni, M. (2019). Linguistic Skills in Bilingual Children With Developmental Language Disorders: A Pilot Study. Frontiers in Psychology, 10:493. DOI: 10.3389/fpsyg.2019.00493 (CC BY)
De Anda, S. & Friend, M. (2020). Lexical-Semantic Development in Bilingual Toddlers at 18 and 24 Months. Frontiers in Psychology, 11. DOI: 10.3389/fpsyg.2020.508363 (CC BY)
Nội dung hướng dẫn cha mẹ thuộc khu vực công · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.
