“Cháu nhà em hai tuổi rồi mà chưa nói được câu nào, có sao không ạ?”

Câu hỏi này xuất hiện thường xuyên trong các nhóm phụ huynh, và câu trả lời phổ biến nhất cũng thường là câu ít hữu ích nhất: “Không sao đâu, con nhà chị ba tuổi mới nói mà giờ nói suốt ngày.”

Có thể đúng. Nhưng cũng có thể lời khuyên đó khiến một đứa trẻ bỏ lỡ khoảng thời gian đáng lẽ nên được đánh giá và hỗ trợ sớm hơn.

Bài viết này trình bày các mốc phát triển ngôn ngữ do Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) công bố, cùng ba dấu hiệu CDC khuyến cáo phụ huynh nên hành động sớm.

Một điều cần hiểu trước khi đọc bảng mốc

Đây là điểm quan trọng nhất trong cả bài, và cũng là điểm rất dễ bị hiểu sai.

CDC nêu rõ: mốc phát triển là những việc mà từ 75% trẻ trở lên có thể làm được ở một độ tuổi nhất định.

Nói đơn giản, các mốc của CDC không phải là mốc trung bình. Đây là những kỹ năng mà ít nhất 75% trẻ được kỳ vọng đã làm được ở độ tuổi tương ứng.

Vì vậy, nếu con chưa đạt một mốc nào đó, điều đó chưa có nghĩa là con chắc chắn chậm phát triển. Tuy nhiên, đây là dấu hiệu cha mẹ nên lưu ý, tiếp tục theo dõi và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia nếu còn băn khoăn, thay vì chỉ chờ xem con có tự bắt kịp hay không.

CDC cũng khuyến nghị không nên áp dụng cách “chờ rồi xem” khi trẻ bỏ lỡ một mốc phát triển.

Bảng mốc ngôn ngữ và giao tiếp

Tuổi

Con làm được gì

2 tháng

  • Phát ra âm thanh khác ngoài tiếng khóc

  • Phản ứng với tiếng động lớn

4 tháng

  • Phát âm như “oooo”, “aahh”

  • Đáp lại bằng âm thanh khi được trò chuyện

  • Quay đầu về phía giọng nói

6 tháng

  • Biết phát ra âm thanh đáp lại khi người lớn trò chuyện hoặc tương tác

  • Chu môi thổi phì phì

  • Phát ra tiếng ré

9 tháng

  • Phát ra nhiều âm khác nhau như “mamamama”, “bababababa”

  • Giơ tay đòi bế

12 tháng

  • Vẫy tay chào tạm biệt

  • Gọi bố mẹ bằng “ba”, “mẹ” hoặc một tên riêng

  • Hiểu từ “không” (dừng lại hoặc khựng lại một chút)

15 tháng

  • Cố gắng nói một hoặc hai từ ngoài “ba”, “mẹ”

  • Nhìn đúng đồ vật quen thuộc khi được gọi tên

  • Làm theo chỉ dẫn có kèm lời nói và cử chỉ

  • Chỉ tay để xin hoặc nhờ giúp

18 tháng

  • Cố gắng nói từ ba từ trở lên ngoài “ba”, “mẹ”

  • Làm theo chỉ dẫn một bước không cần cử chỉ

2 tuổi

  • Chỉ vào đồ vật trong sách khi được hỏi

  • Ghép được ít nhất hai từ

  • Chỉ được ít nhất hai bộ phận cơ thể khi được hỏi

  • Dùng thêm các cử chỉ ngoài vẫy tay và chỉ tay

30 tháng

  • Nói được khoảng 50 từ

  • Ghép hai từ trở lên, trong đó có một từ chỉ hành động

  • Gọi tên đồ vật trong sách

  • Dùng các từ như “con”, “tớ”, “mình”

3 tuổi

  • Trò chuyện qua lại ít nhất hai lượt

  • Hỏi “ai”, “cái gì”, “ở đâu”, “tại sao”

  • Nói được hành động đang diễn ra trong tranh

  • Nói được tên của mình

  • Nói đủ rõ để người khác hiểu trong phần lớn thời gian

4 tuổi

  • Nói câu bốn từ trở lên

  • Nói được một số câu hoặc từ trong bài hát, truyện hay đồng dao

  • Kể được ít nhất một việc đã xảy ra trong ngày

  • Trả lời câu hỏi đơn giản như “Áo khoác dùng để làm gì?”

5 tuổi

  • Kể lại một câu chuyện có ít nhất hai sự kiện

  • Trả lời câu hỏi về câu chuyện vừa nghe

  • Duy trì hội thoại trên ba lượt qua lại

  • Nhận ra hoặc sử dụng được những vần đơn giản

Ba dấu hiệu CDC khuyến cáo nên hành động sớm

CDC đưa ra ba tình huống và nhấn mạnh rằng phụ huynh không nên chờ đợi.

1. Con chưa đạt một hoặc nhiều mốc phát triển

Nếu trẻ chưa đạt một hoặc nhiều mốc tương ứng với độ tuổi, phụ huynh nên chủ động trao đổi với bác sĩ thay vì chỉ tiếp tục chờ xem.

2. Con mất đi kỹ năng đã từng có

Dấu hiệu này thường ít được chú ý nhưng rất đáng lưu tâm. Nếu con đã nói được vài từ rồi không còn nói nữa, hoặc trước đây đã biết vẫy tay chào nhưng sau đó ngừng hẳn, phụ huynh nên trao đổi sớm với bác sĩ.

Việc mất những kỹ năng trẻ từng có là một trong những trường hợp CDC khuyến cáo cần hành động sớm, kể cả khi các mặt khác của trẻ chưa có biểu hiện rõ ràng.

3. Bạn có những lo lắng khác

Thông điệp của CDC rất rõ: bạn là người hiểu con mình nhất, vì vậy đừng chờ nếu đang có điều khiến bạn lo lắng.

Ba điều kiện này rộng hơn ngưỡng mà nhiều phụ huynh tự đặt ra. Không cần phải chờ tới khi con “chậm hẳn so với các bạn” mới hỏi bác sĩ. Theo CDC, chỉ cần trẻ chưa đạt một hoặc nhiều mốc, mất kỹ năng từng có hoặc phụ huynh có mối lo khác thì đã nên chủ động trao đổi.

Bản tiếng Việt trên website CDC đã có sẵn

Một thông tin hữu ích là CDC hiện cung cấp bảng mốc phát triển bằng tiếng Việt ngay trên website của mình, vì vậy phụ huynh không cần phụ thuộc vào các bản dịch trôi nổi trên mạng.

Bảng này nằm trong bộ tài liệu của chương trình Learn the Signs. Act Early.

Bạn có thể tải về và lưu trong điện thoại. Khi đi khám, việc chỉ rõ mốc nào con chưa đạt sẽ giúp cuộc trao đổi với bác sĩ cụ thể hơn so với chỉ mô tả bằng cảm nhận.

Nên làm gì nếu con chưa đạt một mốc?

CDC gợi ý các bước sau:

1. Nói chuyện với bác sĩ của con

Không cần chờ tới lần khám định kỳ tiếp theo nếu bạn đang lo lắng. Hãy nói cụ thể con chưa đạt mốc nào.

2. Hỏi về sàng lọc phát triển

Sàng lọc phát triển là một quy trình chính thức, sử dụng các công cụ đã được chuẩn hóa và kiểm chứng. Việc này có thể được thực hiện trong các lần khám sức khỏe định kỳ và cũng nên được xem xét khi phụ huynh hoặc bác sĩ có lo ngại về sự phát triển của trẻ.

3. Nếu vẫn còn lo lắng, đề nghị được chuyển tới chuyên gia để đánh giá thêm

Với những vấn đề liên quan đến ngôn ngữ và giao tiếp, trẻ có thể được giới thiệu tới chuyên gia phù hợp, chẳng hạn chuyên gia âm ngữ trị liệu. CDC cũng khuyến cáo nên hỏi về các dịch vụ can thiệp sớm nếu trẻ cần hỗ trợ thêm.

4. Không nên chỉ chờ xem

Một số trẻ chậm nói có thể dần bắt kịp, nhưng nếu trẻ thực sự cần hỗ trợ, việc trì hoãn cũng đồng nghĩa với việc đánh giá và hỗ trợ bị bắt đầu muộn hơn.

Ở Việt Nam, khả năng tiếp cận dịch vụ đánh giá và can thiệp có thể khác nhau tùy địa phương. Nếu chưa biết tìm hỗ trợ ở đâu, phụ huynh có thể bắt đầu bằng khoa nhi hoặc cơ sở y tế đang theo dõi sức khỏe cho trẻ để được hướng dẫn phù hợp.

Vì sao “chờ thêm xem sao” là lời khuyên có rủi ro?

Câu chuyện “con tôi ba tuổi mới nói mà giờ vẫn nói tốt” hoàn toàn có thể là thật. Nhiều trẻ chậm nói sau đó vẫn bắt kịp.

Nhưng có một vấn đề trong cách những câu chuyện này lan truyền: những trường hợp bắt kịp thường dễ được kể lại hơn những trường hợp sau đó cần đánh giá hoặc can thiệp lâu dài.

Vì vậy, lời khuyên “cứ chờ xem sao” mà bạn nghe được có thể nghiêng nhiều về những trường hợp có kết quả tốt.

Chi phí của hai lựa chọn cũng không giống nhau:

  • Đi khám và kết quả cho thấy con đang phát triển phù hợp: mất một buổi và một khoản phí khám, đổi lại là thông tin rõ ràng hơn để phụ huynh yên tâm.

  • Không đi khám trong khi con thực sự cần hỗ trợ: việc đánh giá và hỗ trợ cần thiết có thể bị trì hoãn.

Một lưu ý riêng cho gia đình song ngữ

Nếu con tiếp xúc thường xuyên với cả tiếng Việt và tiếng Anh, khi xem xét vốn từ của trẻ, cần tính đến những từ con biết ở cả hai ngôn ngữ, thay vì chỉ nhìn riêng một ngôn ngữ.

Chỉ đếm riêng tiếng Việt hoặc riêng tiếng Anh có thể khiến phụ huynh đánh giá thấp vốn từ thực tế của con.

Chúng tôi có một bài riêng về chủ đề này – Trẻ song ngữ có chậm nói hơn không?

Lưu ý

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị của chuyên gia y tế. Nếu bạn lo lắng về sự phát triển của con, hãy liên hệ bác sĩ nhi khoa.

Nguồn tham khảo

Content provided (in English) by the Centers for Disease Control and Prevention's "Learn the Signs. Act Early." program; cdc.gov/ActEarly. Vietnamese adaptation of this content provided by V-Compass.

Việc sử dụng tài liệu này không hàm ý sự chứng thực của CDC. V-Compass không sử dụng logo của CDC hoặc HHS, và không chỉnh sửa nội dung các mốc phát triển.