Có một câu trong tài liệu hướng dẫn cha mẹ thuộc khu vực công của Anh mà nhiều phụ huynh Việt Nam có thể thấy hơi khó nghe:
"Nhiều trẻ cảm thấy phần lớn áp lực đến từ gia đình mình."
Câu này không nhằm đổ lỗi cho cha mẹ. Nó chỉ ra một phần áp lực mà cha mẹ có thể chủ động thay đổi — khác với đề thi, chỉ tiêu hay tỷ lệ chọi, những yếu tố phần lớn nằm ngoài tầm kiểm soát của gia đình.
Lo lắng đến mức nào là bình thường?
Trước hết, cần phân biệt giữa căng thẳng thông thường trước kỳ thi và những biểu hiện đáng lo ngại hơn.
Lo lắng trước kỳ thi là bình thường. Tài liệu nêu trên nói rõ rằng hồi hộp là phản ứng tự nhiên trước kỳ thi. Một đứa trẻ không lo lắng gì cả trước kỳ thi quan trọng mới là điều bất thường hơn.
Các biểu hiện thường gặp: Lo lắng nhiều, căng thẳng, đau đầu hoặc đau bụng, ngủ không ngon, dễ cáu, thay đổi khẩu vị, không còn hứng thú với những hoạt động trước đây con vẫn thích. Những biểu hiện này ở mức vừa phải trong giai đoạn ôn thi là phản ứng bình thường.
Cần chú ý hơn khi tình trạng lo âu hoặc tâm trạng sa sút trở nên nghiêm trọng, kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến những việc con vẫn làm hằng ngày — như đi học, ăn, ngủ hoặc gặp gỡ bạn bè.
Bốn điều cha mẹ có thể kiểm soát
Phần lớn những gì quyết định một kỳ thi nằm ngoài khả năng kiểm soát của cha mẹ. Nhưng có một số yếu tố trong sinh hoạt gia đình mà cha mẹ có thể trực tiếp tác động.
1. Giấc ngủ
Đây là một trong những điều quan trọng nhất nhưng cũng rất dễ bị hy sinh trong mùa thi.
Phần lớn thanh thiếu niên cần 8–10 giờ ngủ mỗi đêm. NHS cũng khuyên nên dành khoảng 30 phút để thư giãn giữa lúc học, xem TV hoặc dùng máy tính và giờ đi ngủ.
Thức cả đêm để nhồi thêm kiến thức trước ngày thi thường không phải lựa chọn tốt; ngủ đủ có lợi hơn cho khả năng suy nghĩ và tập trung.
Điều cha mẹ có thể làm: cố gắng giữ giờ ngủ tương đối ổn định, kể cả trong những tuần thi.
2. Ăn uống
Duy trì các bữa ăn cân đối và hạn chế dùng quá nhiều đồ ăn, thức uống nhiều đường hoặc caffeine. Trong mùa thi, việc ăn uống thất thường hoặc dựa quá nhiều vào nước tăng lực, cà phê và đồ ngọt có thể khiến cơ thể càng khó chịu hơn.
Điều này nghe có vẻ nhỏ, nhưng trong mùa thi, bữa ăn lại rất dễ bị bỏ qua.
3. Vận động
Vận động có thể tăng năng lượng, giúp đầu óc thoải mái hơn và giảm căng thẳng. Những hoạt động có sự tham gia của người khác cũng có thể đặc biệt hữu ích.
Đây lại là thứ cha mẹ khá dễ cắt khỏi lịch trong mùa thi (chẳng hạn: "Nghỉ đá bóng đi mà ôn bài"). Nhưng bỏ hẳn vận động để dành thêm thời gian học chưa chắc là lựa chọn có lợi.
4. Cách nói chuyện trong nhà
Đây có lẽ là phần khó thay đổi nhất, nhưng cũng là phần cha mẹ kiểm soát trực tiếp nhất. Dưới đây là các điều nên nói và không nên nói:
Không nên:
Câu nói | Vì sao |
|---|---|
"Cả nhà trông cả vào con đấy." | Biến kỳ thi thành trách nhiệm với người khác |
"Con mà trượt thì..." | Đưa hậu quả lên trước, làm áp lực tăng thêm |
"Bố mẹ đã đầu tư bao nhiêu." | Biến việc học thành một món nợ |
"Con nhà người ta..." | Tạo áp lực bằng so sánh — xem bài riêng về chủ đề này |
Nên:
"Con thi xong rồi mình đi ăn gì nhỉ?" — nhắc con rằng cuộc sống vẫn tiếp tục sau kỳ thi.
"Hôm nay con ôn được phần nào rồi?" — hỏi về quá trình thay vì yêu cầu con dự đoán kết quả.
"Con cần bố mẹ giúp gì không?" — trao cho con quyền nói ra điều mình cần, thay vì áp đặt.
"Trượt cũng không phải là hết." — NHS cũng khuyên cha mẹ giúp con hiểu rằng một kỳ thi không đạt như mong muốn không đồng nghĩa với mọi cơ hội đều chấm dứt.
Câu cuối cùng có thể là điều khó nói nhất với nhiều cha mẹ Việt Nam, vì nghe như thể đang làm giảm tầm quan trọng của kỳ thi.
Thực ra, ý nghĩa lại hoàn toàn ngược lại: khi một đứa trẻ tin rằng thất bại là thảm hoạ, kết quả học tập thường sẽ tệ hơn, vì phần não dành cho lo lắng sẽ chiếm mất “dung lượng” của phần não cần cho việc ghi nhớ và tư duy.
Vai trò của cha mẹ trong tuần thi
Một bài hướng dẫn đăng trên Education Hub của Department for Education, do Parentkind thực hiện, có một lời khuyên rất đáng chú ý cho ngày nhận kết quả:
"Ngay cả khi trong lòng không bình tĩnh, việc bạn giữ được sự bình tĩnh vẫn giúp con tự tin hơn."
Điều này không dễ, vì chính cha mẹ cũng có thể rất lo. Ba việc cụ thể:
Tìm chỗ khác để giải tỏa sự lo lắng của mình. Có thể nói với bạn bè hoặc người thân, thay vì liên tục thể hiện sự sốt ruột trước mặt con.
Giữ nhịp sinh hoạt tương đối bình thường. Khi cả nhà chuyển sang "chế độ thi", mọi sinh hoạt đều xoay quanh kỳ thi, áp lực đôi khi lại tăng lên.
Đừng dồn dập hỏi ngay sau khi con thi xong. "Làm được không?" thường không phải câu hỏi hữu ích nhất khi con vừa bước ra khỏi phòng thi. Con có thể chưa biết mình làm tốt đến đâu, và câu hỏi ấy khiến trẻ phải lập tức quay lại đánh giá những gì vừa xảy ra. Có thể cho con một chút thời gian và để con tự bắt đầu câu chuyện khi sẵn sàng.
Nếu kết quả không như mong muốn
Đây là phần nên chuẩn bị trước, chứ không phải đợi đến khi có kết quả mới nghĩ tới.
Ngày biết kết quả, để con quyết định mình muốn nhận và chia sẻ kết quả như thế nào. Có trẻ muốn ở một mình; có trẻ lại muốn có cha mẹ bên cạnh.
Điều không nên làm ngay: Phân tích nguyên nhân, nhắc lại những việc đáng lẽ con nên làm khác hoặc lập tức lên một kế hoạch mới. Những cuộc trao đổi đó có thể để sau, khi cảm xúc đã lắng xuống.
Điều nên làm ngay: Ở bên con. Không nhất thiết phải nói quá nhiều. Vài ngày sau, khi cả nhà đã bình tĩnh hơn, có thể bắt đầu bằng một câu rất đơn giản:“Bây giờ con nghĩ sao?”. Rồi để con nói.
Với các kỳ thi tiếng Anh có phần nói
Có một điểm đáng lưu ý với những kỳ thi có phần nói.
Phần thi nói có thể khiến nhiều thí sinh đặc biệt căng thẳng vì mọi thứ diễn ra trực tiếp: phải phản hồi ngay, không thể quay lại sửa câu trả lời và phải nói trước một người khác.
Hai việc có thể giúp:
Luyện trong điều kiện gần với thi thật từ sớm. Tập nói với người ít quen, nói có bấm giờ và trả lời mà không chuẩn bị quá lâu. Việc làm quen trước với những hoạt động sẽ diễn ra trong ngày thi có thể giúp tình huống đó bớt đáng sợ.
Chuẩn bị sẵn một câu "cứu hộ". Chẳng hạn: "Sorry, could you repeat that?" hoặc "Let me think for a second." Khi biết mình vẫn có cách xử lý nếu bất chợt bị khựng lại, con sẽ bớt sợ tình huống đó hơn.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Trước kỳ thi, hãy chọn một lúc yên tĩnh và nói với con một câu:
"Dù kết quả thế nào, điều đó cũng không làm bố mẹ nghĩ khác về con."
Nói một lần. Không kèm theo “nhưng con vẫn phải cố…”. Không biến nó thành phần mở đầu cho một bài giảng.
Với nhiều đứa trẻ, đây có thể là một trong những câu chúng cần được nghe nhất nhưng lại ít khi được nói thành lời, vì cha mẹ tưởng rằng nó đã hiển nhiên.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của chuyên gia y tế hoặc tâm lý. Nếu con có dấu hiệu lo âu nghiêm trọng, kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý học đường.
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
Nội dung hướng dẫn cha mẹ về căng thẳng trước kỳ thi ở trẻ em và thanh thiếu niên thuộc khu vực công · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Nine tips for supporting your child on results day, Education Hub, Department for Education (Anh) — https://educationhub.blog.gov.uk · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Dữ liệu PISA về sức khoẻ tinh thần và học tập của học sinh, OECD — https://www.oecd.org (chỉ trích dẫn và liên kết; không dịch lại nội dung)
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.
