Chương trình học mà con đang theo được thiết kế cho một thế giới giờ đã khác. Đây không phải câu chuyện của riêng một quốc gia; nhiều hệ thống giáo dục lớn cũng đang cùng lúc tìm cách thích ứng với những thay đổi đó.

Bài viết này không dự đoán tương lai. Thay vào đó, chúng ta sẽ nhìn vào những thay đổi đang thực sự diễn ra ở một số hệ thống giáo dục có ảnh hưởng — từ đó rút ra một vài điều đáng suy nghĩ với các gia đình Việt Nam.

Vấn đề chung: chương trình học quá tải

OECD có một cách mô tả khá chính xác tình trạng chương trình học ở nhiều nơi: “rộng một dặm, sâu một tấc.”

Cơ chế dẫn đến tình trạng này không khó hiểu. Mỗi khi xã hội xuất hiện một yêu cầu mới — năng lực toàn cầu, kỹ năng số, hiểu biết dữ liệu, hiểu biết môi trường, hiểu biết truyền thông hay kỹ năng cảm xúc xã hội — nội dung mới thường được thêm vào chương trình. Trong khi đó, những nội dung cũ lại hiếm khi được giảm bớt. Đây cũng là một trong những vấn đề OECD đề cập khi bàn về tình trạng chương trình ngày càng mở rộng và quá tải.

Sau nhiều năm, hệ quả là học sinh phải tiếp xúc với rất nhiều nội dung nhưng lại không có đủ thời gian để tìm hiểu sâu và thực sự làm chủ từng nội dung. Đây là một trong những bối cảnh quan trọng thúc đẩy các cuộc cải cách chương trình đang diễn ra ở nhiều nơi.

Về nguồn: tài liệu của OECD không được cấp phép mở, nên V-Compass chỉ dẫn ý và liên kết, không dịch lại nội dung.

Một ví dụ cụ thể: cải cách chương trình ở Anh

Cuối năm 2025, Chính phủ Anh công bố kế hoạch cải cách chương trình và hệ thống đánh giá sau một đợt rà soát toàn diện, với mục tiêu triển khai đầy đủ từ tháng 9/2028.

Một số thay đổi đáng chú ý gồm:

  • Hiểu biết truyền thông và hiểu biết tài chính được đưa vào chương trình tiểu học

  • Giáo dục công dân lần đầu trở thành nội dung bắt buộc ở tiểu học

  • Nội dung về khí hậu được tăng cường

  • Các môn nghệ thuật ở kỳ thi GCSE được đặt ngang hàng với khoa học xã hội và ngoại ngữ trong cách tính thành tích

  • Các trường được kỳ vọng tiến tới cung cấp lựa chọn học ba môn khoa học riêng biệt như một tiêu chuẩn

  • Chính phủ đang xem xét một chứng chỉ về khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo cho lứa tuổi 16–18

  • Thêm bài kiểm tra đọc bắt buộc ở Year 8, tương đương khoảng lớp 8

  • Thiết lập quyền tiếp cận các hoạt động làm giàu như hoạt động cộng đồng, nghệ thuật, thiên nhiên, thể thao và kỹ năng sống; việc triển khai các hoạt động này cũng sẽ được xem xét trong quá trình thanh tra trường học

Đi kèm với kế hoạch này là một con số được chính Chính phủ Anh công bố: khoảng 1 trong 4 trẻ rời bậc tiểu học mà chưa đọc thành thạo.

Điều đáng chú ý ở đây là ngay cả một hệ thống giáo dục lâu đời và có nhiều nguồn lực vẫn công khai thừa nhận một khoảng trống như vậy. Đây cũng là lời nhắc rằng chưa có hệ thống nào giải quyết xong mọi bài toán của giáo dục.

Lưu ý: đây là kế hoạch cải cách, chưa phải thực tế đã áp dụng đầy đủ trong lớp học. Lộ trình triển khai hoàn chỉnh bắt đầu từ tháng 9/2028.

Ba xu hướng đang dần rõ hơn

Nhìn từ các hướng cải cách và thảo luận về giáo dục hiện nay, có ba xu hướng xuất hiện khá rõ.

1. Từ “biết gì” sang “làm được gì”

Chương trình học đang dần chú trọng hơn đến việc học sinh có thể vận dụng kiến thức như thế nào, thay vì chỉ liệt kê những nội dung cần ghi nhớ. Cách đánh giá cũng có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến khả năng áp dụng kiến thức, trình bày ý tưởng và tạo ra sản phẩm, thay vì chỉ yêu cầu học sinh tái hiện những gì đã học.

Với tiếng Anh, cách tiếp cận này thực ra đã được sử dụng từ khá lâu. Nhiều khung đánh giá quốc tế mô tả trình độ dựa trên việc người học có thể làm được gì bằng ngôn ngữ, chứ không chỉ dựa vào số lượng từ vựng hay cấu trúc ngữ pháp đã ghi nhớ.

2. Đưa vào trường học những nội dung trước đây ít được chú trọng

Hiểu biết tài chính, hiểu biết truyền thông, sức khỏe tinh thần, an toàn số… là những nội dung ngày càng được chú ý nhiều hơn trong giáo dục. Một số nội dung trước đây thường được xem chủ yếu là trách nhiệm của gia đình thì nay bắt đầu được nhìn nhận như những năng lực mà nhà trường cũng cần tham gia hình thành.

3. Quan tâm đến phúc lợi bên cạnh thành tích

Một thay đổi đáng chú ý khác là cách nhìn rộng hơn về kết quả giáo dục. Bên cạnh điểm số và thành tích học tập, mức độ hài lòng với cuộc sống, cảm giác thuộc về trường học hay mức độ lo lắng của học sinh cũng ngày càng được quan tâm.

Điều học sinh nói khi được hỏi về tương lai

Một nghiên cứu năm 2022 đăng trên Frontiers in Education đã đưa tiếng nói của trẻ em và thanh thiếu niên Thái Lan vào quá trình xây dựng một khung kỹ năng mới bằng cách hỏi: các em cho rằng mình cần những kỹ năng gì cho tương lai?

Kết quả xuất hiện nhiều nhóm kỹ năng quen thuộc như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, giao tiếp, hợp tác và khả năng thích ứng.

Tuy nhiên, có một nhóm kỹ năng đáng chú ý mà nhiều khung kỹ năng truyền thống ít nhấn mạnh hơn: khả năng xây dựng một cuộc sống hạnh phúc và có chất lượng. Đây là một trong năm nhóm kỹ năng được đưa vào khung đề xuất của nghiên cứu.

Nói cách khác, khi được trực tiếp tham gia vào việc xác định những điều mình cần cho tương lai, người trẻ không chỉ nói về kỹ năng học tập hay nghề nghiệp. Các em còn quan tâm đến khả năng sống tốt, cả trong hiện tại lẫn về lâu dài.

Điều này có ý nghĩa gì với gia đình Việt Nam?

Có bốn điều có thể rút ra, nhưng nên nhìn chúng với sự thận trọng.

  • Thứ nhất: đừng đánh cược tất cả vào một kỳ thi. Ở nhiều hệ thống, cách đánh giá năng lực học sinh đang dần được mở rộng. Điều này không có nghĩa các kỳ thi ở Việt Nam sẽ sớm biến mất, nhưng những kỹ năng chỉ hữu ích trong phòng thi có thể ngày càng ít giá trị hơn so với khả năng áp dụng kiến thức vào thực tế.

  • Thứ hai: tiếng Anh vẫn có giá trị, nhưng loại năng lực tiếng Anh được coi trọng đang thay đổi. Làm tốt bài trắc nghiệm ngữ pháp vẫn hữu ích trong một số bối cảnh. Tuy nhiên, khả năng nghe hiểu người thật nói, giao tiếp và sử dụng tiếng Anh để hoàn thành một nhiệm vụ cụ thể ngày càng quan trọng hơn.

  • Thứ ba: những nội dung từng được xem là “ngoài chương trình” đang dần được đưa vào chương trình. Hiểu biết truyền thông, an toàn số hay quản lý tiền bạc là những ví dụ. Nếu trường chưa dạy, đây vẫn là những kỹ năng gia đình có thể quan tâm.

  • Thứ tư: đừng chạy theo mọi xu hướng. Chính vấn đề “rộng một dặm, sâu một tấc” là lời cảnh báo cho điều này. Nếu một gia đình cố cho con học tất cả những gì đang được nhắc đến, rất có thể lại tạo ra đúng tình trạng quá tải mà các hệ thống giáo dục đang tìm cách giải quyết.

Những điều không nên vội kết luận

Có hai kết luận quá đà cần tránh khi nhìn vào những thay đổi này.

  • Không nên kết luận rằng “trường học sắp lỗi thời”. Những cải cách được đề cập ở đây vẫn là cải cách trong hệ thống nhà trường, chứ không phải loại bỏ vai trò của trường học.

  • Không nên kết luận rằng kiến thức nền không còn quan trọng. Ngược lại, các hướng cải cách vẫn nhấn mạnh cả kiến thức lẫn kỹ năng. Muốn tư duy phản biện về một lĩnh vực, người học trước hết cần có đủ hiểu biết về lĩnh vực đó.

Có thể bắt đầu từ đâu?

Không nhất thiết phải thay đổi điều gì ngay sau khi đọc bài này. Đây trước hết là một góc nhìn, không phải một bản hướng dẫn.

Nếu muốn giữ lại một câu hỏi để thỉnh thoảng tự hỏi, có thể là: Trong những gì con đang học hôm nay, điều gì con vẫn có thể sử dụng sau mười năm nữa?

Không ai có thể trả lời câu hỏi này một cách chắc chắn. Nhưng việc quay lại với nó theo thời gian có thể giúp gia đình phân biệt tốt hơn đâu là những điều đáng đầu tư thời gian lâu dài và đâu chỉ là những thứ đang làm lịch học của con đầy thêm.

Nguồn tham khảo

Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:

Các cải cách nêu trong bài là kế hoạch đã công bố, chưa phải thực tế lớp học; lộ trình triển khai đầy đủ được nêu là tháng 9/2028.

Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.