Nếu từng đọc các bài viết về áp lực học tập ở Việt Nam, bạn có thể đã gặp những con số như: bao nhiêu phần trăm học sinh lo lắng dù đã ôn kỹ, bao nhiêu phần trăm sợ thất bại, hay mức độ hài lòng với cuộc sống của học sinh là bao nhiêu.
Những con số này thường được dẫn từ PISA – Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế của OECD.
Tuy nhiên, có một điều cần lưu ý: không phải số liệu PISA nào được nhắc đến trong một bài viết về Việt Nam cũng là số liệu của học sinh Việt Nam. Muốn biết chính xác, cần kiểm tra từng chỉ số và nguồn gốc của nó.
Việt Nam tham gia PISA 2018, nhưng kết quả có vấn đề về khả năng so sánh
Nhiều thống kê về đời sống học đường và tâm lý học sinh được trích dẫn từ PISA 2018, Tập III – báo cáo tập trung vào trải nghiệm của học sinh ở trường, mức độ hài lòng với cuộc sống, nỗi sợ thất bại và các yếu tố liên quan.
Việt Nam có tham gia PISA 2018. Tuy nhiên, OECD cho biết dữ liệu của Việt Nam gặp vấn đề kỹ thuật, vì vậy kết quả học tập của Việt Nam không được báo cáo trong các bảng so sánh quốc tế theo cách thông thường. Dù vậy, PISA 2018 Tập III vẫn có một số dữ liệu khảo sát của học sinh Việt Nam về trải nghiệm và đời sống ở trường.
Vì thế, không thể kết luận đơn giản rằng mọi con số về tâm lý học sinh được lấy từ PISA 2018 đều “không phải số liệu Việt Nam”. Điều quan trọng là phải kiểm tra từng chỉ số cụ thể thay vì lấy mức trung bình OECD hoặc số liệu của nước khác rồi mặc nhiên áp vào Việt Nam.
Đây không nhất thiết là lỗi cố ý của người viết. Nhưng nó là lý do để bạn thận trọng với những con số nghe rất thuyết phục nhưng không ghi rõ đang nói về Việt Nam hay mức trung bình quốc tế.
Việt Nam có tham gia PISA 2022
Ở kỳ PISA 2022, Việt Nam tiếp tục tham gia. Theo dữ liệu OECD, điểm trung bình của học sinh Việt Nam là:
Lĩnh vực | Việt Nam | Trung bình OECD |
|---|---|---|
Toán | 469 | 472 |
Đọc hiểu | 462 | 476 |
Khoa học | 472 | 485 |
OECD lưu ý rằng Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật của PISA 2022, nhưng mức độ liên kết của kết quả đọc hiểu với thang đo quốc tế chưa mạnh; kết quả năm 2022 của Việt Nam cũng không nên được so sánh trực tiếp với các kỳ PISA trước.
Hai chỉ số khác cũng đáng chú ý nhưng ít được nhắc tới:
Việt Nam đứng thứ 2 trên 61 nền giáo dục về chỉ số kiểm soát cảm xúc
Việt Nam đứng thứ 2 trên 71 về trải nghiệm học tập tại nhà
Ngoài ra, 40% học sinh Việt Nam cho biết trường học của mình đóng cửa trên ba tháng vì COVID-19, so với mức trung bình OECD là 51%.
OECD cũng công bố một bản ghi chú riêng về Việt Nam trong kỳ PISA 2022, trong đó có nhiều chỉ số về trải nghiệm của học sinh ở trường, mức độ hài lòng với cuộc sống, cảm giác thuộc về trường học và tình trạng bắt nạt. Vì vậy, khi sử dụng các con số này, cần đối chiếu trực tiếp với PISA 2022 Results – Country Notes: Viet Nam để biết chính xác chỉ số nào là của Việt Nam và chỉ số nào là mức trung bình OECD.
Vì sao chúng tôi nói rõ chuyện này thay vì cứ trích số
Vì với chủ đề này, một con số bị dùng sai có thể khiến người đọc hiểu sai mức độ của vấn đề.
Một phụ huynh đọc được “70% học sinh Việt Nam bị stress vì học” sẽ phản ứng rất khác so với khi biết rằng con số đó chưa chắc là dữ liệu đại diện cho học sinh Việt Nam. Con số đầu tạo cảm giác về một cuộc khủng hoảng trên diện rộng; cách diễn đạt thứ hai buộc chúng ta phải nhìn kỹ hơn vào chính đứa trẻ trước mặt.
Và thực tế, nhìn vào con mình mới là điều quan trọng nhất. Một con số ở cấp quốc gia không thể cho bạn biết con mình có đang quá tải hay không.
Điều số liệu quốc tế thực sự cho thấy
Dữ liệu quốc tế vẫn cho thấy một điều đáng chú ý: kết quả học tập và trạng thái tinh thần không đi cùng nhau theo một mối quan hệ đơn giản.
Phân tích PISA cho thấy mức độ hài lòng với cuộc sống và kết quả học tập không phải lúc nào cũng tăng hoặc giảm cùng nhau. Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào điểm số để suy ra một học sinh đang hạnh phúc hay đang gặp vấn đề.
PISA 2018 cũng ghi nhận rằng nỗi sợ thất bại có thể có mối liên hệ dương với thành tích ở một số nhóm và môn học. Chẳng hạn, trên trung bình OECD, học sinh thể hiện mức sợ thất bại cao hơn trong một số phân tích cũng có kết quả học tập cao hơn. Tuy nhiên, đồng thời, mức sợ thất bại cao hơn lại liên quan đến mức hài lòng với cuộc sống thấp hơn ở phần lớn các hệ thống giáo dục được khảo sát.
Xin đừng đọc điều này thành “lo lắng thì tốt cho việc học”. Đây là mối liên hệ thống kê, không chứng minh rằng lo lắng khiến học sinh học tốt hơn.
Cách hiểu phù hợp hơn là: điểm số và trạng thái tinh thần là hai khía cạnh khác nhau, và chúng không tự động đi cùng nhau. Một đứa trẻ điểm cao chưa chắc đang ổn. Một đứa trẻ đang ổn cũng không nhất thiết phải có điểm thật cao.
Đó là lý do chỉ nhìn vào học bạ chưa đủ để biết con có đang gặp khó khăn hay không.
Vài con số đã xác minh về mức trung bình quốc tế
Những con số dưới đây là mức trung bình của các nước OECD, không phải số liệu riêng của Việt Nam. Chúng tôi ghi rõ để tránh nhầm lẫn:
Mức hài lòng với cuộc sống trung bình của học sinh các nước OECD trong PISA 2022 là 6,75/10.
18% học sinh ở các nước OECD được xếp vào nhóm không hài lòng với cuộc sống trong năm 2022, tăng từ 16% năm 2018.
Ở mức trung bình OECD, khoảng 20% học sinh nữ và 21% học sinh nam cho biết bị bắt nạt ít nhất vài lần mỗi tháng. Một số hình thức bắt nạt đã giảm so với năm 2018.
Học sinh ít bị bắt nạt thường có mức độ hài lòng với cuộc sống cao hơn so với những em thường xuyên bị bắt nạt.
Học sinh nhận được nhiều sự hỗ trợ từ giáo viên thường có mức độ hài lòng với cuộc sống cao hơn.
Điểm cuối cùng đặc biệt đáng chú ý vì cho thấy sự hỗ trợ từ giáo viên và môi trường học tập là những yếu tố có thể cải thiện được.
Vậy nhìn vào đâu để biết con mình có đang quá tải?
Thay vì dựa vào một tỷ lệ chung, hãy chú ý đến những thay đổi cụ thể ở chính con mình:
Con thường xuyên than mệt, đau đầu hoặc đau bụng vào những ngày có môn học khiến con lo lắng. Căng thẳng đôi khi biểu hiện qua cơ thể trước khi trẻ có thể diễn đạt rõ cảm xúc của mình.
Con bắt đầu né tránh những việc trước đây mình vẫn làm được. Không hẳn vì con không làm được, mà vì con không còn muốn thử.
Con chuyển từ “bài này khó” sang “con dở”. Đây là một khác biệt đáng chú ý. Câu đầu nói về nhiệm vụ; câu sau là cách trẻ nhìn nhận chính mình.
Con ngủ kém hơn hoặc thói quen ăn uống thay đổi rõ rệt.
Con không còn muốn kể chuyện ở trường như trước.
Nếu những thay đổi này kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, học tập hoặc cảm xúc của trẻ, phụ huynh có thể trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và, khi cần, tìm sự hỗ trợ phù hợp từ chuyên gia.
Không cần chờ đến khi có một con số quốc gia xác nhận điều bạn đang nhìn thấy.
Lưu ý
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị của chuyên gia y tế và tâm lý. Nếu bạn lo lắng về sức khoẻ tinh thần của con, hãy liên hệ chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
OECD Education GPS – hồ sơ quốc gia Việt Nam, dữ liệu PISA 2022 – https://gpseducation.oecd.org (CC BY 4.0)
PISA 2022 Results – Country Notes: Viet Nam, OECD Publishing, 2023 – https://www.oecd.org
Tài liệu khung Happy Life Dashboard, OECD, 2024 – dữ liệu PISA 2018 và 2022 trên 81 nền giáo dục
Tài liệu trình bày về sức khoẻ tinh thần và học tập, OECD, 2024
In the event of any discrepancy between the original work and the translation, only the text of original work should be considered valid.
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên. Các con số được ghi rõ là của Việt Nam hay của mức trung bình OECD ngay tại chỗ xuất hiện.
