Cùng một lớp 10 tuổi. Có em đã học tiếng Anh từ mẫu giáo, đọc trôi chảy. Có em mới bắt đầu năm ngoái, còn đánh vần từng chữ.
Đây là tình huống phổ biến nhất ở Việt Nam và cũng là tình huống ít được các tài liệu quốc tế nói tới nhất — vì ở nhiều nước, học sinh được phân lớp theo trình độ.
Lời khuyên thường gặp là "dạy phân hoá": soạn nhiều mức bài tập cho nhiều nhóm. Lời khuyên đó đúng về nguyên lý và bất khả thi về thực tế — không giáo viên nào soạn nổi ba bộ đề cho mỗi tiết, mỗi ngày.
Bài viết này trình bày cách khác: thiết kế một nhiệm vụ duy nhất mà mọi trình độ đều làm được.
Nguyên tắc: đặt sàn thấp, đừng đặt trần
Đây là ý tưởng cốt lõi và nó gọn đến mức dễ bị bỏ qua.
Một nhiệm vụ có sàn — mức tối thiểu để coi là hoàn thành. Và có trần — mức cao nhất có thể đạt tới.
Phần lớn bài tập trong sách giáo khoa đặt cả sàn và trần ở cùng một chỗ: "Viết 5 câu về gia đình em." Em yếu không viết nổi 5 câu nên thất bại. Em giỏi viết xong 5 câu trong hai phút rồi ngồi chơi.
Nhiệm vụ mở hai đầu đặt sàn thấp và bỏ trần:
Thay vì | Hãy dùng |
|---|---|
"Viết 5 câu về gia đình em." | "Viết ít nhất 3 câu về gia đình em. Viết được bao nhiêu tuỳ khả năng." |
"Kể lại câu chuyện." | "Kể lại câu chuyện. Nếu xong sớm, thêm một chi tiết mà tác giả không kể." |
"Trả lời 8 câu hỏi." | "Trả lời 4 câu bất kỳ trong 8 câu. Chọn câu em thấy làm được." |
"Mô tả bức tranh." | "Mô tả bức tranh. Ai viết được câu có từ nối thì thử." |
Điểm chung: em yếu hoàn thành được nên không bị bỏ lại. Em giỏi vẫn còn chỗ để đi tiếp nên không ngồi chờ. Và giáo viên chỉ soạn một bộ đề.
Cách làm này phù hợp với hướng dẫn của Sở Giáo dục bang Victoria về hỗ trợ học sinh học tiếng Anh như ngôn ngữ bổ sung, trong đó có khuyến nghị chọn hoặc điều chỉnh ngữ liệu vượt nhẹ ra ngoài phần ngôn ngữ đã dạy, chứ không vượt quá xa.
Ba cách ghép cặp, cho ba mục đích khác nhau
Ghép cặp là công cụ mạnh nhất trong lớp nhiều trình độ, nhưng nó chỉ hiệu quả khi chị biết mình đang ghép để làm gì.
Ghép giỏi với yếu
Dùng khi mục tiêu là em yếu hoàn thành được nhiệm vụ.
Rủi ro: em giỏi làm hộ. Đây gần như luôn xảy ra nếu không có biện pháp.
Cách xử lý: giao vai riêng. Em giỏi chỉ được đặt câu hỏi, không được trả lời thay. "Bạn A hỏi, bạn B trả lời. Bạn A không được nói đáp án."
Cách này biến em giỏi thành người hướng dẫn thay vì người làm hộ — và việc phải đặt câu hỏi cũng đòi hỏi em ấy hiểu sâu hơn.
Ghép ngang trình độ
Dùng khi mục tiêu là cả hai cùng nói nhiều nhất có thể.
Đây là cách cho lượng nói cao nhất, vì không em nào phải chờ em kia và không em nào bị lấn át.
Chi phí: cần hai bộ đề khác độ khó. Nhưng "hai bộ đề" ở đây có thể chỉ là cùng một nhiệm vụ với số lượng yêu cầu khác nhau, hoặc có/không có khung câu mẫu.
Ghép ngẫu nhiên
Dùng khi mục tiêu là trộn lớp, tránh việc học sinh đóng thành nhóm cố định.
Giới hạn: chỉ dùng với nhiệm vụ mà mọi trình độ đều làm được. Không dùng cho bài khó.
Một điều nên nói rõ với lớp
Đừng ghép cặp cố định cả học kỳ, và hãy nói cho học sinh biết hôm nay ghép theo cách nào.
Học sinh nhận ra rất nhanh khi mình bị xếp vào "nhóm yếu", kể cả khi giáo viên không nói. Nhưng nếu cách ghép thay đổi theo mục tiêu của từng hoạt động — và điều đó được nói ra — thì việc ngồi cạnh ai không còn là nhãn dán nữa.
Một câu đơn giản là đủ: "Hôm nay cô ghép bạn khá với bạn cần giúp. Tuần sau mình đổi cách khác."
Bốn cách hỗ trợ mà không làm bài dễ đi
Điều quan trọng ở lớp nhiều trình độ là giảm rào cản, không giảm mục tiêu. Bốn cách dưới đây giữ nguyên độ khó của nhiệm vụ nhưng giúp học sinh yếu tiếp cận được.
Cho khung câu, không cho đáp án. Viết sẵn "I think ______ because ______" lên bảng. Em yếu có chỗ bám. Em giỏi không cần dùng.
Cho thêm thời gian chuẩn bị, không cho thêm thời gian làm. Cả lớp cùng làm 3 phút, nhưng em yếu được ghi ý ra giấy trước 1 phút. Điều này đặc biệt quan trọng với hoạt động nói.
Cho phép dùng tiếng Việt ở khâu chuẩn bị. Bàn ý bằng tiếng Việt, trình bày bằng tiếng Anh. Tài liệu của Sở Giáo dục Victoria mô tả nhiều cách dùng tiếng mẹ đẻ như một nguồn lực — trong đó có việc cho học sinh ghi ý bằng tiếng mẹ đẻ, hoặc chia đoạn văn bản cho các cặp cùng tiếng để giải thích cho nhau rồi đổi vai kiểm tra.
Cho đọc trước ở nhà. Với học sinh yếu, biết trước nội dung sẽ học giúp giảm gánh nặng xử lý trong lớp rất nhiều.
Ba việc nên tránh
Đừng gọi em yếu trả lời trước. Gọi em khá trước để tạo mẫu, rồi mới gọi em yếu — lúc đó em đã có mô hình để bám vào.
Đừng để em giỏi làm "trợ giảng" thường xuyên. Thỉnh thoảng thì tốt. Thường xuyên thì em ấy mất thời gian học của mình, và quan hệ trong lớp bị lệch.
Đừng chỉ nhìn vào em yếu. Học sinh giỏi trong lớp nhiều trình độ thường bị bỏ quên — các em luôn xong sớm, luôn đúng, nên không ai lo. Nhưng một học kỳ ngồi chờ cũng là một học kỳ không tiến bộ.
Bắt đầu từ đâu
Lấy bài tập của tiết tới và đổi đúng một chữ: thêm "ít nhất" vào trước con số.
"Viết 5 câu" → "Viết ít nhất 3 câu".
Một chữ, không tốn thời gian chuẩn bị, và nó xử lý được cả hai đầu của lớp cùng lúc. Sau đó thử thêm một câu cho nhóm xong sớm: "Ai xong rồi thì thêm một câu có từ because."
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
Literacy Teaching Toolkit và High Impact Teaching Strategies, Victorian Department of Education — https://www.education.vic.gov.au (CC BY 4.0) · © State of Victoria (Department of Education)
What is designed-in scaffolding? và tài liệu hướng dẫn EAL/D, NSW Department of Education — https://education.nsw.gov.au (CC BY 4.0) · © State of New South Wales (Department of Education), 2023
Research review series: English, Ofsted — https://www.gov.uk/government/publications/curriculum-research-review-series-english · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.
