Phần lớn lời khuyên về đọc sách cùng con thường gói gọn trong hai chữ: hãy đọc. Đọc mỗi ngày, đọc trước khi ngủ, đọc càng sớm càng tốt.
Lời khuyên đó đúng. Nhưng nó bỏ qua một phần quan trọng hơn: đọc như thế nào.
Có một khác biệt rất lớn giữa việc người lớn đọc từ đầu đến cuối rồi gấp sách lại, và việc dừng lại để hỏi, chờ con trả lời rồi mở rộng câu trả lời của con. Khác biệt này có thể quan trọng hơn nhiều so với việc bạn chọn cuốn sách nào.
Bài viết này giới thiệu hai cách đọc sách cùng con đã được nghiên cứu, đồng thời giải thích vì sao chúng có thể đặc biệt hữu ích với trẻ đang học hai ngôn ngữ.
Đọc tương tác là gì?
Trong nghiên cứu, cách này được gọi là kỹ thuật Dialogic reading (tạm dịch: Đọc tương tác) – tức người lớn không chỉ đọc cho trẻ nghe mà còn đặt câu hỏi, gợi mở và khuyến khích trẻ cùng tham gia vào câu chuyện.
Điểm quan trọng nằm ở chữ “cùng tham gia”. Trẻ không chỉ ngồi nghe mà trở thành một phần của quá trình kể và hiểu câu chuyện.
Một bài tổng quan hệ thống năm 2026, tổng hợp 16 nghiên cứu với hơn 1.800 trẻ mầm non, cho thấy cách đọc này giúp trẻ không chỉ ngồi nghe mà chủ động tham gia vào câu chuyện.
Cách 1: Áp dụng vòng lặp 4 bước khi đọc cùng con
Đây là vòng lặp bạn có thể thực hiện trên mỗi trang, mất khoảng 20 giây:
Bước | Việc làm | Ví dụ |
|---|---|---|
1. Hỏi | Đặt một câu hỏi | “Con mèo đang làm gì vậy con?” |
2. Ghi nhận | Đáp lại câu trả lời của con | “Đúng rồi!” |
3. Mở rộng | Thêm vài từ vào câu của con | Con nói “mèo ngủ” → “Ừ, con mèo đang ngủ trên cái ghế màu đỏ.” |
4. Lặp lại | Hỏi lại để con dùng câu đã mở rộng | “Con mèo ngủ ở đâu nhỉ?” |
Bước 3 là bước quan trọng nhưng cũng rất dễ bị bỏ qua. Khi con nói “mèo ngủ” và bạn chỉ đáp “ừ, đúng rồi”, con nhận được sự công nhận nhưng không nghe thêm ngôn ngữ mới. Nếu bạn mở rộng thành một câu dài hơn một chút, con sẽ được nghe mẫu câu ở mức cao hơn ngay từ chính câu mình vừa nói.
Bước 4 giúp con thực sự sử dụng câu vừa nghe, thay vì chỉ nghe rồi bỏ qua.
Cách 2: Dùng 5 kiểu câu hỏi để con tham gia nhiều hơn
Nếu chỉ hỏi một kiểu câu hỏi, buổi đọc rất dễ trở nên nhàm chán sau vài trang. Nghiên cứu về đọc tương tác thường mô tả năm kiểu gợi mở khác nhau:
Điền vào chỗ trống. Bỏ lửng câu để con hoàn thành. “Con mèo ngồi trên cái...” Kiểu này dễ nhất, phù hợp với trẻ nhỏ và những cuốn sách đã đọc nhiều lần.
Nhớ lại. “Lúc đầu chuyện gì xảy ra nhỉ?” Câu hỏi này yêu cầu con nhớ lại thông tin đã xuất hiện ở những trang trước.
Câu hỏi mở. “Trang này đang xảy ra chuyện gì?” Không chỉ có một đáp án đúng và thường giúp trẻ nói được câu dài hơn.
Câu hỏi ai/cái gì/ở đâu/khi nào. Giúp trẻ gọi tên và mở rộng vốn từ trực tiếp.
Nối với đời thật. “Hôm trước mình thấy con trâu ở đâu ấy nhỉ?” Kiểu câu hỏi này nối nội dung trong sách với trải nghiệm thực tế của con.
Các nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc sử dụng những câu hỏi đòi hỏi trẻ suy luận, thay vì chỉ yêu cầu nhớ lại thông tin; đồng thời khuyến khích hỏi về các thành phần của câu chuyện như nhân vật, bối cảnh, vấn đề và cách giải quyết, chứ không chỉ yêu cầu trẻ gọi tên đồ vật trong tranh.
Đọc tương tác hiệu quả đến đâu?
Bài tổng quan năm 2026 ghi nhận mức độ hiệu quả của đọc tương tác đối với từng kỹ năng theo chỉ số g như sau:
Kỹ năng | Mức hiệu quả |
|---|---|
Hiểu cách một câu chuyện được xây dựng | 0,82 |
Hiểu mối quan hệ nguyên nhân – kết quả | 0,78 |
Kể lại câu chuyện | 0,54 |
Hiểu các nghĩa hàm ẩn | 0,42 |
Tổng thể | 0,62 |
Vì sao trẻ học hai ngôn ngữ có thể hưởng lợi nhiều hơn?
Khi tách riêng theo nhóm trẻ, bài tổng quan ghi nhận:
Trẻ học hai ngôn ngữ: 0,95 · Trẻ đơn ngữ: 0,52
Trong các nghiên cứu được tổng hợp, mức hiệu quả ở nhóm trẻ học hai ngôn ngữ cao hơn đáng kể so với nhóm trẻ đơn ngữ.
Đây là một kết quả đáng chú ý với các gia đình Việt Nam đang cho con tiếp xúc với tiếng Anh từ sớm. Nếu bạn đang tìm một cách đơn giản để tăng mức độ tương tác khi đọc sách cùng con, đây là việc có thể bắt đầu ngay.
Một phát hiện khác cũng đáng chú ý: các chương trình ngắn hạn, tập trung có mức hiệu quả tức thời cao hơn các chương trình kéo dài trong nhóm nghiên cứu này (0,82 so với 0,44). Cụ thể, nhóm can thiệp kéo dài tối đa bốn tuần đạt g = 0,82, trong khi nhóm dài hơn bốn tuần đạt 0,44.
Điều cha mẹ thường bỏ qua khi đọc sách cùng con
Một bài viết của Australian Institute of Family Studies chỉ ra một điểm rất thực tế: cha mẹ có thể bỏ lỡ cơ hội giải thích từ mới khi đọc sách cùng con.
Khi trong truyện xuất hiện một từ con chưa biết, phản xạ tự nhiên của người lớn thường là đọc tiếp. Trong khi đó, chính lúc này trẻ đang có tranh minh họa, ngữ cảnh câu chuyện và sự chú ý hướng vào cùng một nội dung – những yếu tố thuận lợi để trẻ liên kết từ mới với ý nghĩa.
Nghiên cứu này cũng đề cập đến vai trò của sự chú ý chung trong quá trình phát triển vốn từ: khi cha mẹ và trẻ cùng tập trung vào một đối tượng, kết hợp với cử chỉ và lời nói, trẻ có thêm điều kiện để liên kết từ với sự vật hoặc khái niệm tương ứng.
Một phân tích khác sử dụng dữ liệu theo dõi 2.369 trẻ em ở Úc cho thấy nhóm trẻ có mức độ đọc sách cùng cha mẹ thấp trong những năm đầu đời – từ 10 phút mỗi ngày trở xuống – có khả năng nằm trong nhóm vốn từ kém khi gần đến tuổi đi học cao gấp 2,5 lần.
Đây là kết quả về mối liên hệ, không có nghĩa việc đọc ít trực tiếp gây ra vốn từ kém. Nhưng mức chênh lệch vẫn đáng để lưu ý.
Không cần đọc hết từng chữ trong sách
Nếu bạn thấy mình không biết cách đọc diễn cảm, hoặc con chưa đủ kiên nhẫn để ngồi nghe hết một trang, có một cách đơn giản hơn: bắt đầu bằng việc xem sách và trò chuyện về những gì hai người nhìn thấy, thay vì cố đọc hết phần chữ.
Như vậy, một buổi đọc sách không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc đọc từng câu.
Một số gợi ý khác dành cho trẻ 3–5 tuổi:
Đặt câu hỏi có nhiều đáp án khả dĩ thay vì chỉ hỏi câu có một đáp án đúng
Khuyến khích con nghĩ cách giải quyết vấn đề: “Cái mũ con thích bị mất rồi, mình làm sao bây giờ?”
Hỏi con nhớ chuyện gì xảy ra tiếp theo hoặc đoán xem sắp có chuyện gì
Để con kể tiếp một phần câu chuyện
Chọn những cuốn con đã quen để con có thể hào hứng chờ đến đoạn mình nhớ
Diễn lại một số đoạn bằng cử chỉ và thêm âm thanh
Một lưu ý đơn giản khác là tắt tivi hoặc radio khi đọc sách và trò chuyện với con, để trẻ dễ tập trung nghe hơn. Hướng dẫn của Bộ Giáo dục Anh cũng khuyến nghị chọn không gian yên tĩnh và tắt các nguồn gây xao nhãng như tivi hoặc radio khi đọc cùng trẻ.
Cần hiểu đúng về tác dụng của việc đọc sách cùng con
Việc đọc sách cùng trẻ tại nhà có liên hệ với vốn từ và khả năng ngôn ngữ của trẻ. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ mối liên hệ với quan hệ nhân quả.
Bài tổng quan năm 2025 xem xét 46 nghiên cứu với tổng cộng 56.576 trẻ. Trong đó, 28 nghiên cứu với 24.859 trẻ có đủ dữ liệu để đưa vào phân tích gộp. Kết quả cho thấy việc đọc sách cùng trẻ tại nhà có mối liên hệ rõ với sự phát triển của trẻ, đặc biệt là về ngôn ngữ và vốn từ.
Tuy vậy, các kết quả này chỉ cho thấy mối liên hệ, không chứng minh quan hệ nhân quả. Đọc sách nhiều không đảm bảo trẻ sẽ phát triển theo một kết quả nhất định, và đọc ít cũng không quyết định tương lai của trẻ.
Điểm thực tế ở đây là: nếu bạn vẫn sẽ đọc sách cùng con, việc thêm bốn bước và năm kiểu câu hỏi ở trên gần như không làm buổi đọc dài thêm bao nhiêu, nhưng có thể giúp trẻ tham gia vào câu chuyện nhiều hơn.
Cha mẹ có thể bắt đầu như thế nào?
Tối nay, hãy chọn một cuốn sách con yêu thích. Cuốn con đã đọc nhiều lần cũng rất phù hợp, vì con đã quen với câu chuyện và dễ tham gia hơn.
Đọc như bình thường, nhưng dừng lại đúng ba lần để đặt một câu hỏi mở. Chờ con trả lời. Thêm vài từ vào câu của con. Rồi hỏi lại.
Ba lần, mỗi lần khoảng 20 giây. Cả buổi đọc chỉ dài thêm khoảng một phút.
Lưu ý
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn của chuyên gia y tế hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu.
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
Özcan, M. (2026). The effect of dialogic reading interventions on narrative skills in the preschool period: a systematic review. Frontiers in Education. DOI: 10.3389/feduc.2026.1817388 (CC BY)
Galea, N. và cộng sự (2025). Home-based shared book reading and developmental outcomes in young children: a systematic review with meta-analyses. Frontiers in Language Sciences. DOI: 10.3389/flang.2025.1540562 (CC BY)
Farrant, B. M. (2012). Joint attention and parent-child book reading. Family Matters, 91, 38–46. Australian Institute of Family Studies (AIFS) on behalf of the Commonwealth of Australia (CC BY 4.0) – https://aifs.gov.au/research/family-matters/no-91/joint-attention-and-parent-child-book-reading
Nội dung hướng dẫn cha mẹ về phát triển ngôn ngữ thuộc khu vực công · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên. Bản tiếng Việt có điều chỉnh cho bối cảnh Việt Nam.
