Trẻ hiếm khi nói thẳng: “Con đang quá tải.” Thay vào đó, con có thể nói “Con không muốn đi học”, “Con đau bụng”, hoặc không nói gì mà chỉ trở nên cáu kỉnh, khó chịu hơn bình thường.
Bài viết này mô tả những dấu hiệu cha mẹ nên để ý và ba việc có thể làm ngay. Đây không phải công cụ chẩn đoán — mục đích là giúp cha mẹ nhận ra những thay đổi sớm hơn và biết khi nào nên tìm đến người có chuyên môn.
Nguyên tắc nhận biết: chú ý sự thay đổi, không dò tìm triệu chứng
Đây là điểm quan trọng nhất trong bài.
Không có một danh sách dấu hiệu nào đúng với mọi đứa trẻ. Một đứa trẻ vốn ít nói mà trở nên ít nói hơn có thể khó nhận ra; nhưng nếu một đứa trẻ vốn hoạt bát bỗng trầm xuống, sự thay đổi sẽ dễ thấy hơn.
Tài liệu về sức khỏe tinh thần trẻ em thuộc hệ thống y tế công của Anh nhấn mạnh điểm này, điều quan trọng cần quan sát là “những thay đổi đáng kể trong hành vi”, và câu hỏi đầu tiên nên là: “Có sự thay đổi nào rõ rệt không, và điều gì có thể đã dẫn đến sự thay đổi đó?”
Nói cách khác: hãy so con với chính con của vài tháng trước, thay vì so con với một danh sách “chuẩn”.
Những thay đổi cần để ý
Các hướng dẫn đề cập đến nhiều biểu hiện khác nhau. Dưới đây, chúng được nhóm lại để cha mẹ dễ theo dõi hơn.
Thay đổi về giấc ngủ và cơ thể
Khó ngủ kéo dài hoặc ngủ nhiều hơn bình thường
Đau đầu, đau bụng lặp lại mà không tìm thấy nguyên nhân thể chất rõ ràng
Thay đổi rõ rệt trong ăn uống
Thay đổi về cảm xúc và hành vi
Dễ cáu, dễ khóc hoặc bám cha mẹ hơn bình thường, nhất là ở trẻ nhỏ
Có những cơn giận dữ không tương xứng với sự việc
Thường xuyên có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân
Thay đổi về mức độ tham gia
Thu mình khỏi các tình huống xã hội
Không còn muốn làm những việc con vốn thích, đây là dấu hiệu đáng chú ý nhất trong cả danh sách
Né tránh trường học hoặc những hoạt động trước đây con vẫn tham gia được
Thiếu tự tin khi thử điều mới hoặc có vẻ khó xoay xở với những việc thường ngày vốn không quá khó với con
Những dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý
Tự làm đau bản thân
Bỏ bê việc chăm sóc bản thân
Khi nào là bình thường, khi nào cần chú ý hơn?
Tài liệu nêu trên đưa ra một tiêu chí ngắn gọn và dễ áp dụng: Lo lắng trở thành vấn đề khi nó “cản trở các hoạt động hằng ngày, khiến con không làm được những việc con thích.”
Đây là một ngưỡng quan trọng cần ghi nhớ. Không phải mức độ mạnh hay yếu của cảm xúc, mà là mức độ nó lấn át và thu hẹp cuộc sống hằng ngày của trẻ.
Một đứa trẻ lo lắng trước kỳ thi nhưng vẫn đi học, vẫn ăn ngủ tương đối bình thường và vẫn gặp bạn bè có thể chỉ đang trải qua một phản ứng lo lắng thường gặp.
Nhưng nếu con bắt đầu tránh gặp bạn, không còn hứng thú với những việc từng thích và né tránh cả những hoạt động trước đây vẫn làm được, cha mẹ nên chú ý hơn, ngay cả khi nhìn bên ngoài con không có vẻ quá căng thẳng.
Ba việc có thể làm ngay
1. Giảm một việc cụ thể, trong một khoảng thời gian rõ ràng
Không cần bỏ hết mọi thứ. Hãy tạm giảm một việc, nói rõ với con và đặt một mốc để cùng xem lại.
“Tháng này mình nghỉ lớp vẽ nhé. Tháng sau mẹ con mình xem lại.”
Ba yếu tố đều quan trọng: chỉ tạm dừng một thứ (không phải tất cả, để con không cảm thấy như mình đang thất bại toàn diện), giải thích rõ ràng (để con hiểu đây là một quyết định có chủ đích chứ không phải sự buông xuôi), và đặt thời hạn cụ thể (để việc tạm dừng không trở thành một sự mất mát kéo dài vô định).
Nếu cần chọn một việc để giảm trước, hãy cân nhắc những hoạt động mà cha mẹ muốn nhiều hơn con muốn.
2. Khôi phục ba điều cơ bản
Trước khi nghĩ đến những giải pháp phức tạp hơn, có thể bắt đầu từ ba điều rất cơ bản:
Giấc ngủ: Hạn chế màn hình khoảng một giờ trước khi ngủ và cố gắng duy trì giờ đi ngủ, thức dậy tương đối ổn định.
Vận động: Chọn bất kỳ hoạt động nào con không ghét và cố gắng duy trì đều đặn, chẳng hạn ba buổi mỗi tuần.
Một khoảng thời gian không có yêu cầu nào: Dành khoảng ba mươi phút mỗi ngày mà không ai yêu cầu con phải làm gì, học gì hay trả lời câu hỏi nào.
Điều thứ ba là thứ hiếm nhất trong lịch trình của trẻ em thành phố Việt Nam.
3. Mở một cuộc trò chuyện, đừng biến nó thành cuộc điều tra
Có hai điều giúp cuộc trò chuyện này bớt giống một cuộc hỏi cung:
Không nhất thiết phải mở lời bằng một cuộc nói chuyện nghiêm túc, mặt đối mặt.
Nhiều trẻ có thể thấy dễ nói hơn khi đang cùng cha mẹ làm một việc gì đó như đi bộ, ngồi trong xe, rửa bát cùng nhau hoặc trò chuyện trước giờ ngủ.Hãy mô tả điều bạn quan sát được, thay vì hỏi điều bạn đang phỏng đoán.
❌ “Con có bị áp lực không?” — câu hỏi này rất dễ nhận lại một câu “không”.
✅ “Mẹ thấy dạo này con hay dậy muộn và ít gọi cho bạn hơn. Có chuyện gì không con?”
Câu thứ hai cho con biết rằng cha mẹ đã thực sự để ý đến những thay đổi của con và điều đó thường quan trọng hơn cả câu trả lời.
Các hướng dẫn của NHS cũng khuyên cha mẹ trò chuyện với trẻ về những điều khiến trẻ lo lắng, lắng nghe, cùng tìm cách giải quyết, duy trì nếp sinh hoạt ổn định và đừng trở nên quá bảo bọc hoặc lo lắng theo.
Khi nào nên tìm đến chuyên gia?
Không cần chờ đến khi bạn chắc chắn rằng con đang gặp một vấn đề sức khỏe tinh thần mới tìm người tư vấn. Có thể cân nhắc tìm hỗ trợ khi:
Những thay đổi kéo dài nhiều tuần và không có dấu hiệu cải thiện
Chúng ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, ăn uống, giấc ngủ hoặc các mối quan hệ của con
Có bất kỳ hành vi tự làm đau bản thân nào
Chính cha mẹ cảm thấy lo lắng và không biết nên làm gì tiếp theo
Bạn có thể bắt đầu từ giáo viên chủ nhiệm (người quan sát con trong một bối cảnh khác với gia đình); chuyên gia tâm lý học đường nếu trường có; bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Tìm tư vấn sớm không đồng nghĩa với việc con chắc chắn có bệnh. Nó đơn giản là giúp gia đình có thêm thông tin để biết nên làm gì tiếp theo.
Một lời nhắn dành cho cha mẹ
Hướng dẫn về sức khỏe tinh thần trẻ em của NHS cũng nhắc cha mẹ rằng việc chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình rất quan trọng. Khi bản thân có đủ năng lượng và sự ổn định, cha mẹ cũng có khả năng đồng hành với con tốt hơn.
Đây không phải lời khuyên bên lề. Nó cũng là một phần của cách gia đình đi qua giai đoạn khó khăn và là chủ đề của một bài viết riêng về việc cha mẹ cũng cần giải tỏa áp lực.
Có thể bắt đầu từ đâu?
Tối nay, hãy dành mười phút ở bên con mà không đặt ra bất kỳ yêu cầu nào. Không hỏi bài, không nhắc việc, không kiểm tra.
Nếu con nói, hãy nghe. Nếu con chưa muốn nói, chỉ cần ở bên con.
Đây là việc nhỏ nhất trong bài, nhưng cũng có thể là bước mở đầu cho những việc còn lại.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán, tư vấn hoặc điều trị của chuyên gia y tế hay chuyên gia tâm lý. Nếu bạn lo lắng về sức khỏe tinh thần của con, hãy liên hệ bác sĩ hoặc chuyên gia phù hợp.
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
Nội dung hướng dẫn về lo âu ở trẻ em và về sức khoẻ tinh thần trẻ em thuộc khu vực công · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Tài liệu về sức khoẻ tinh thần trẻ em và hỗ trợ cha mẹ, Australian Institute of Family Studies — https://aifs.gov.au (CC BY 4.0)
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.
