Ba năm đầu đời: điều gì thực sự quan trọng

“Ba năm đầu quyết định cả đời”. Câu này xuất hiện trong quảng cáo khóa học, sách nuôi dạy con và nhiều bài viết về phát triển não bộ.

Cách nói này dễ tạo áp lực cho cha mẹ có con nhỏ, đồng thời khiến những người có con lớn hơn cảm thấy mình đã bỏ lỡ một giai đoạn quan trọng.

Bài viết này nhìn lại câu nói ấy: phần nào đúng, phần nào bị nói quá và điều gì thực sự đáng để cha mẹ tập trung.

Phần đúng: ba năm đầu thực sự rất quan trọng

Ba năm đầu đời là giai đoạn não bộ phát triển đặc biệt nhanh. Trong những năm đầu, các kết nối thần kinh được hình thành với tốc độ cao, sau đó não dần tinh chỉnh những mạng lưới này thông qua quá trình cắt tỉa kết nối. Những trải nghiệm trẻ có trong giai đoạn này góp phần định hình cách các mạch thần kinh được củng cố và tổ chức.

Với ngôn ngữ, điều này thể hiện khá rõ. Giáo trình Child Growth and Development mô tả tiến trình quen thuộc:

Trẻ thường bắt đầu nói những từ đầu tiên vào khoảng 12–13 tháng tuổi, có thể sử dụng khoảng 50 từ khi 1 tuổi và vốn từ tăng nhanh lên khoảng 200 từ trong giai đoạn chập chững.
Khoảng 18 tháng tuổi, trẻ bắt đầu ghép hai từ thành những cụm đơn giản.
Khả năng hiểu ngôn ngữ thường phát triển trước khả năng nói. Ngay từ khoảng 10 tháng tuổi, trẻ đã có thể hiểu nhiều hơn đáng kể so với những gì mình có thể diễn đạt thành lời.

Giáo trình này cũng đề cập đến cách nói hướng đến trẻ nhỏ — thường có cao độ giọng cao hơn, nguyên âm được kéo dài và nét mặt biểu cảm hơn. Cách nói này có thể giúp thu hút sự chú ý của trẻ và tạo điều kiện cho những lượt tương tác qua lại với người lớn.

Vì vậy, nói rằng ba năm đầu là một giai đoạn rất quan trọng là có cơ sở.

Phần bị nói quá: ba năm đầu không “quyết định cả đời”

Điều không chính xác nằm ở hai chữ “quyết định cả đời”.

Sự phát triển của não bộ không dừng lại khi trẻ lên ba. Quá trình cắt tỉa và tinh chỉnh các kết nối thần kinh còn tiếp tục trong thời thơ ấu và tuổi thiếu niên.

Nhiều vùng não cũng tiếp tục được myelin hóa đến tuổi trưởng thành. Riêng một số vùng thuộc thùy trán có thể tiếp tục phát triển sang những năm đầu của tuổi 20. Vỏ não trước trán — vùng liên quan đến những chức năng như lập kế hoạch và kiểm soát hành vi — cũng thuộc nhóm phát triển tương đối muộn.

Điều này có ý nghĩa theo hai hướng:

Với cha mẹ có con nhỏ: ba năm đầu không phải một kỳ thi mà nếu làm chưa tốt thì mọi cơ hội sau đó đều mất đi. Cha mẹ không cần đặt lên mình áp lực phải “làm đúng mọi thứ” trong giai đoạn này.
Với cha mẹ có con lớn: nếu những năm đầu của con không diễn ra như mong muốn vì công việc, hoàn cảnh gia đình hoặc đơn giản là khi đó cha mẹ chưa có đủ thông tin, cơ hội phát triển vẫn còn. Não bộ tiếp tục học hỏi và thay đổi trong suốt thời thơ ấu, tuổi thiếu niên và cả khi trưởng thành.

Với việc học tiếng Anh, điều này có nghĩa gì?

Đây là một trong những lĩnh vực mà câu “ba năm đầu quyết định” thường được sử dụng nhiều nhất trong quảng cáo và cũng là nơi cần đặc biệt thận trọng.

Điều có cơ sở: Trẻ tiếp xúc sớm với một ngôn ngữ thường có lợi thế về mặt ngữ âm. Trẻ bắt đầu sớm thường thuận lợi hơn khi nhận biết và tái tạo những âm không có trong tiếng mẹ đẻ.
Điều không có cơ sở: Quan niệm rằng bắt đầu sau 3 tuổi là “quá muộn”. Thực tế, rất nhiều người vẫn đạt trình độ ngoại ngữ cao dù bắt đầu từ tuổi đi học, thậm chí khi trưởng thành. Điều khác biệt chủ yếu nằm ở một phần lợi thế về phát âm, chứ không phải khả năng học ngôn ngữ nói chung.
Điều đáng lưu ý nhất: Nền tảng quan trọng cho việc học ngoại ngữ trong những năm đầu không nhất thiết phải là tiếng Anh, mà là sự phát triển ngôn ngữ nói chung. Một đứa trẻ có nền tảng tiếng mẹ đẻ tốt, quen trò chuyện qua lại và biết diễn đạt suy nghĩ sẽ có nhiều kỹ năng hữu ích khi bắt đầu học thêm một ngôn ngữ khác.

Bốn thứ thực sự quan trọng trong ba năm đầu

Những yếu tố quan trọng không nhất thiết phải đến từ các khóa học. Phần lớn đều có thể diễn ra ngay trong sinh hoạt hằng ngày và không đòi hỏi chi phí.

1. Người lớn chú ý và đáp lại trẻ

Trẻ phát ra tín hiệu như nhìn, chỉ tay, ê a, bập bẹ. Người lớn nhận ra tín hiệu đó và phản hồi. Trẻ lại phản ứng tiếp.

Những lượt tương tác qua lại như vậy đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của não bộ, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội. Điều trẻ cần không phải một kỹ thuật phức tạp, mà là một người lớn chú ý đến tín hiệu của mình và phản hồi lại.

2. Đưa ngôn ngữ vào những việc hằng ngày

Không cần biến mọi thứ thành giờ học. Cha mẹ có thể gọi tên đồ vật khi nấu ăn, nói về việc mình đang làm hoặc hát cùng con trong lúc tắm.

Hướng dẫn của NHS gợi ý những hoạt động khác nhau theo từng giai đoạn:

0–6 tháng: Duy trì giao tiếp bằng mắt, trò chuyện bằng giọng nhẹ nhàng và ngân nga với trẻ.
6–12 tháng: Chỉ vào đồ vật và gọi tên, chơi ú òa để trẻ dần làm quen với việc chờ đến lượt.
12–18 tháng: Làm mẫu cách phát âm đúng thay vì liên tục sửa hoặc chê khi trẻ nói chưa đúng.
18–24 tháng: Lặp lại từ trong nhiều tình huống khác nhau và hạn chế thời gian xem tivi, ưu tiên chơi và nghe kể chuyện.

3. Làm quen với sách từ sớm

Không cần đợi đến khi con hiểu được câu chuyện mới bắt đầu đọc sách. Ở giai đoạn đầu, việc cùng cầm sách, lật trang, chỉ vào hình và nghe người lớn trò chuyện về những gì xuất hiện trong sách đã là một trải nghiệm ngôn ngữ có giá trị.

4. Một môi trường ổn định và đủ an toàn

Đây là nền tảng quan trọng hơn bất kỳ “kỹ thuật phát triển sớm” nào. Khi sống trong môi trường căng thẳng kéo dài, trẻ sẽ phải dùng phần lớn nguồn lực của mình để đối phó thay vì để học hỏi.

Điều đó cũng có nghĩa là: chăm sóc trạng thái của cha mẹ cũng là một phần của việc chăm sóc con, chứ không hoàn toàn là một việc tách biệt.

Ba thứ không nhất thiết phải có

Không nhất thiết phải có thẻ học chữ, ứng dụng dạy từ vựng hay khóa học sớm. Đây không phải những điều kiện bắt buộc để trẻ dưới 3 tuổi phát triển ngôn ngữ. Ở giai đoạn này, trò chuyện, chơi, đọc sách và tương tác trực tiếp với người lớn vẫn là những hoạt động nền tảng.
Không cần màn hình để trẻ học. CDC hiện khuyến nghị trẻ dưới 2 tuổi không nên sử dụng màn hình, ngoại trừ những hoạt động mang tính tương tác như gọi video với người thân. Trẻ ở độ tuổi này học chủ yếu thông qua trò chuyện, chơi và tương tác với người khác.
Không cần cha mẹ phải giỏi tiếng Anh. Nếu gia đình muốn đưa tiếng Anh vào sinh hoạt, cha mẹ có thể sử dụng bài hát, sách tranh hoặc một vài từ gắn với đồ vật và hoạt động quen thuộc. Quan trọng hơn, cha mẹ nên trò chuyện với con bằng ngôn ngữ mà mình sử dụng tự nhiên và thoải mái nhất.

Nên hiểu “cửa sổ cơ hội” như thế nào?

Thay vì hình dung ba năm đầu như một cánh cửa chỉ mở một lần rồi đóng lại, có một cách nhìn phù hợp hơn với những gì chúng ta biết về sự phát triển của trẻ:

Ba năm đầu là giai đoạn nền móng được hình thành rất nhanh, nhưng không phải cơ hội duy nhất để tiếp tục xây dựng và thay đổi nền móng đó.

Một số thay đổi về sau có thể cần nhiều thời gian và công sức hơn, nhưng khả năng học hỏi và thích nghi không biến mất khi trẻ bước qua tuổi lên ba.

Với nhiều gia đình, điều còn thiếu đôi khi cũng không phải một “phương pháp đúng”, mà đơn giản là thời gian, sức lực và điều kiện để thực hiện. Thêm áp lực cho cha mẹ không giải quyết được những vấn đề đó.

Bắt đầu từ đâu?

Nếu con dưới 3 tuổi, hãy chọn một hoạt động diễn ra hằng ngày như thay đồ, tắm hoặc ăn uống và biến khoảng thời gian đó thành cơ hội trò chuyện. Nói với con về điều đang diễn ra, chờ con phản ứng rồi đáp lại tín hiệu của con.

Nếu con đã lớn hơn, không cần nhìn lại những năm đầu bằng sự tiếc nuối. Nguyên tắc chú ý, đáp lại và trò chuyện qua lại vẫn có giá trị ở tuổi 8, 12 hay 16 tuổi; chỉ có nội dung và cách trò chuyện thay đổi theo tuổi.

Trong bữa cơm tối nay, có thể bắt đầu rất đơn giản: hỏi con một câu và nghe cho đến khi con trả lời xong. Cốt lõi vẫn là một cuộc trò chuyện có qua có lại.

Nguồn tham khảo

Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:

Child Growth and Development (Paris, Ricardo, Rymond & Johnson), chương về phát triển nhận thức và ngôn ngữ ở tuổi sơ sinh và chập chững — https://socialsci.libretexts.org (CC BY 4.0)
Nội dung hướng dẫn cha mẹ về phát triển ngôn ngữ ở trẻ nhỏ thuộc khu vực công · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Positive Parenting Tips, Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Hoa Kỳ — https://www.cdc.gov (tài liệu thuộc phạm vi công cộng của chính phủ Hoa Kỳ). CDC không xác nhận và không liên kết với V-Compass.

Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.