Học sinh nghe được trong lớp nhưng không nghe được ngoài đời: vấn đề nằm ở đâu

Học sinh làm bài nghe trong sách được 8 trên 10. Rồi gặp một người nước ngoài hỏi đường, em đứng im.

Hiện tượng này quen tới mức nhiều giáo viên coi là chuyện đương nhiên. Nhưng nó không đương nhiên - nó có nguyên nhân cụ thể, và phần lớn nguyên nhân nằm ở cách chúng ta dạy nghe chứ không phải ở học sinh.

Có một điểm khiến việc nghe khác hẳn mọi kỹ năng khác. Với bài đọc, học sinh đọc lại được. Với bài nghe thì không. Báo cáo tổng quan về dạy ngoại ngữ của Ofsted mô tả điều này rất gọn: nghe hiểu đòi hỏi "giải mã âm thanh ở đúng tốc độ mà bạn nghe được chúng. Bạn không quay lại được, trừ khi được nghe lại bản ghi âm hoặc nhờ ai đó nhắc lại", và người nghe còn có thể phải theo dõi nhiều giọng nói cùng lúc.

Nghĩa là mọi khó khăn dồn vào một khoảnh khắc, không cho phép dừng lại. Điều đó thay đổi hoàn toàn cách nên dạy.

Năm tầng nhận diện học sinh gặp khó khăn ở đâu

Khi học sinh không hiểu một đoạn nghe, phản xạ thông thường là kết luận "em ấy chưa đủ vốn từ". Một nghiên cứu trên 1.121 sinh viên năm nhất Trung Quốc trình độ B1 cho thấy bức tranh phức tạp hơn -và kết quả khá bất ngờ.

Nhóm nghiên cứu chia khó khăn nghe thành năm tầng và đo tỷ lệ gặp phải ở từng tầng:

Điểm đáng chú ý: nhận diện âm thanh là khó khăn ít gặp nhất. Học sinh nghe ra được các âm. Cái các em không làm được là ghép các mảnh thông tin rời rạc thành một ý hoàn chỉnh - tầng B4, tầng phổ biến nhất.

Hệ quả với việc dạy khá rõ: nếu học sinh sai bài nghe, việc cho nghe lại chậm hơn hoặc dạy thêm từ vựng có thể không trúng vấn đề. Cái các em cần luyện là giữ và ghép thông tin qua cả đoạn.

Một nghiên cứu khác trên 25 học sinh trình độ trung cấp, ghi nhật ký sau khi nghe 5 đoạn tin tức BBC trong 5 tuần, cho kết quả tự đánh giá: từ vựng 76%, giọng và độ quen thuộc 64%, thiếu kiến thức nền 52%. Đáng chú ý là "kiến thức nền" - hơn một nửa số lần khó khăn không phải vì ngôn ngữ, mà vì không biết người ta đang nói về cái gì.

Vì sao bài nghe trong sách không áp dụng cho đời thực

Câu trả lời quen thuộc là "audio trong sách được thu quá chậm và quá rõ". Đúng, nhưng chưa đủ và cũng hơi lệch.

Ofsted đưa ra một phân biệt hữu ích hơn nhiều: giữa tính thật của tình huống và tính thật của tương tác. Một bài nghe có thể mô phỏng đúng tình huống đời thực - gọi món ở nhà hàng, hỏi đường - nhưng cách học sinh xử lý nó trong lớp lại hoàn toàn khác với cách các em sẽ xử lý ngoài đời.

Ngoài đời, người nghe hỏi lại. Nhờ nhắc lại. Đoán từ ngữ cảnh và chấp nhận hiểu 70%. Trong lớp, học sinh ngồi im nghe hết rồi khoanh đáp án. Tình huống thật, nhưng tương tác thì không thật chút nào.

Đây là lý do một học sinh làm bài nghe tốt vẫn có thể đơ khi gặp người thật: em chưa bao giờ phải luyện thứ quan trọng nhất - xử lý khi không hiểu.

Và cũng cần nói rõ một điều ngược lại. Ofsted cảnh báo rằng "chưa có bằng chứng vững chắc cho thấy riêng tính nguyên bản của ngữ liệu giúp ích cho việc học hay tạo động lực", đồng thời lưu ý giáo viên cần tránh cho học sinh tiếp xúc quá sớm với lượng lớn ngôn ngữ chưa quen, vì điều đó có thể làm nản lòng. Ngữ liệu thật không tự động tốt hơn. Vấn đề là ngữ liệu đó có phục vụ đúng lộ trình phát triển ngôn ngữ hay không.

Bốn thay đổi trong cách dạy nghe

1. Cho nghe và nhìn chữ cùng lúc - ở giai đoạn đầu

Đây là kỹ thuật cụ thể nhất và ít được dùng nhất. Ofsted mô tả: ở giai đoạn đầu, việc trình bày đồng thời bản ghi âm và bản chữ có thể hữu ích, miễn là giáo viên biết chắc học sinh đang dõi theo chữ đúng với tốc độ âm thanh. Cách này giúp tách chuỗi âm thành từng từ, giúp hiểu nghĩa và giúp học từ vựng.

Nghe có vẻ như "gian lận" - học sinh đang đọc chứ đâu phải nghe. Nhưng nó xử lý đúng vấn đề nền tảng: người học chưa quen thường không biết một từ kết thúc và từ sau bắt đầu ở đâu trong dòng âm thanh liên tục. Nhìn chữ trong lúc nghe giúp não học được ranh giới đó.

Cách làm: lần một nghe không nhìn chữ. Lần hai nghe kèm chữ. Lần ba lại bỏ chữ. Học sinh gần như luôn nghe ra được ở lần ba những thứ đã bỏ lỡ ở lần một.

2. Đặt câu hỏi phản tư giữa các lần nghe

Một nghiên cứu về chiến lược nghe đưa ra chu trình ba giai đoạn, và điểm hay nhất là phần suy nghĩ nằm giữa hai lần nghe, không phải sau khi nghe xong:

• Trước khi nghe: học sinh dự đoán nội dung, tự đặt mục tiêu, và tự nêu chỗ mình nghĩ sẽ khó

• Sau lần nghe thứ nhất: tự đánh giá mình hiểu tới đâu, kiến thức nền có giúp gì không, cách nghe vừa rồi có hiệu quả không

• Trước lần nghe thứ hai: quyết định lần này sẽ tập trung vào cái gì

Ba câu hỏi, mỗi câu 30 giây. Nhưng nó đổi vai học sinh từ người thụ động chờ đáp án thành người có chiến lược.

3. Dừng đúng chỗ hỏng, đừng cho nghe lại cả bài

Khi cả lớp sai một câu, phản xạ thông thường là bật lại từ đầu. Cách này lãng phí và không dạy được gì - học sinh nghe lại phần đã hiểu rồi, đến đoạn khó vẫn hỏng y như cũ.

Thay vào đó: tua đúng tới đoạn có đáp án, bật 10 giây đó, rồi hỏi "các em nghe được gì?" Nếu vẫn không ra, chiếu riêng dòng chữ của đúng 10 giây ấy và cho nghe lại. Học sinh sẽ thấy ngay khoảng cách giữa cái mình nghe và cái thực sự được nói.

Đây là chỗ việc dạy nghe thật sự diễn ra. Phần còn lại chỉ là kiểm tra.

4. Cho học sinh quyền hỏi lại

Vì ngoài đời người nghe luôn hỏi lại, hãy đưa việc đó vào lớp.

Sau khi nghe, thay vì hỏi "đáp án là gì", hãy hỏi: "Chỗ nào các em muốn nghe lại?" Học sinh chỉ ra đoạn mình chưa nắm. Giáo viên bật đúng đoạn đó.

Thêm một bước: dạy học sinh vài cụm để dùng thật khi giao tiếp — Sorry, could you say that again? · Do you mean...? · I didn't catch the last part. Luyện các cụm này quan trọng không kém việc luyện nghe, vì chúng là thứ cứu học sinh trong tình huống thật.

Chọn ngữ liệu ở độ khó nào

Ofsted dẫn một con số hữu ích: nghiên cứu cho thấy người học cần biết khoảng 95% số từ trong một văn bản — dù là văn bản viết hay bản ghi âm — để đạt mức hiểu tương đối.

Con số này cao hơn cảm nhận thông thường. Với một đoạn 100 từ, 95% nghĩa là chỉ được có 5 từ lạ. Nếu bài nghe có 15 từ mới, học sinh không "hơi khó" mà là không xử lý nổi — và mọi kỹ thuật đều vô nghĩa.

Nguyên tắc thực tế: nếu quá một phần tư lớp không làm được câu hỏi dạng nắm ý chính, bài nghe đó quá khó so với trình độ hiện tại, không phải học sinh chưa cố gắng.

Bắt đầu từ đâu

Tuần này, lấy đúng bài nghe có sẵn trong sách và đổi một việc duy nhất: sau lần nghe thứ nhất, đừng chữa đáp án ngay. Hỏi lớp ba câu — các em nghe được gì, chỗ nào chưa rõ, lần sau sẽ tập trung vào đâu — rồi mới cho nghe lại.

Không tốn thêm phút nào so với cách cũ. Nhưng nó chuyển tiết học từ kiểm tra nghe sang dạy nghe, và đó là khác biệt quyết định.

Nguồn tham khảo

Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:

• Research review series: Languages và Research review series: English, Ofsted — https://www.gov.uk/government/publications/curriculum-research-review-series-languages · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0

• Meng, Y., Wang, X. & Zhao, W. (2023). Cognitive diagnostic assessment of EFL learners' listening barriers through incorrect responses. Frontiers in Psychology, 14. DOI: 10.3389/fpsyg.2023.1126106 (CC BY)

• Bozorgian, H., Muhammadpour, M. & Mahmoudi, S. (2022). Metacognitive intervention and L2 listening. Frontiers in Education, 7:819308. DOI: 10.3389/feduc.2022.819308 (CC BY)

• Effective speaking and listening instruction, Victorian Department of Education — https://www.education.vic.gov.au (CC BY 4.0) · © State of Victoria (Department of Education)

Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.