“Nếp sinh hoạt” nghe giống một trong những lời khuyên nhàm chán nhất trong sách nuôi dạy con. Nó không hào nhoáng, không mới mẻ, và hầu như ai cũng từng nghe qua.
Nhưng đây lại là một trong những yếu tố xuất hiện khá nhất quán trong các nghiên cứu về những điều có thể bảo vệ sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Với việc học ngôn ngữ, nếp sinh hoạt còn có một tác dụng cụ thể mà ít người nhắc tới.
Nếp sinh hoạt giúp gì cho trẻ?
Một rà soát của Viện Nghiên cứu Gia đình Úc cho thấy những yếu tố như sự quan tâm, ấm áp của mẹ, lời khen dành cho trẻ, đọc sách, kể chuyện, duy trì nếp sinh hoạt ổn định và sự tự tin của cha mẹ trong việc nuôi dạy con đều có liên quan đến những kết quả tích cực.
Điều đáng chú ý là nếp sinh hoạt cũng nằm trong nhóm này – dù đây thường là điều dễ bị xem nhẹ hơn so với những yếu tố như sự quan tâm hay việc đọc sách cùng con.
Cơ chế khá đơn giản: khi một việc đã thành nếp, chúng ta không phải mất nhiều công sức để quyết định xem có làm hay không.
Một đứa trẻ tối nào cũng phải thương lượng về giờ tắm, giờ học hay giờ ngủ sẽ phải liên tục chuyển từ việc này sang việc khác và mặc cả với người lớn. Khi các mốc trong ngày đã quen thuộc, phần thương lượng đó giảm đi và mọi việc diễn ra tự nhiên hơn.
Với việc học ngôn ngữ, nếp sinh hoạt có một vai trò riêng
Việc học ngôn ngữ thường hiệu quả hơn khi trẻ ôn lại cùng một nội dung nhiều lần, vào những thời điểm khác nhau, thay vì học dồn trong một buổi. Cách học này được gọi là luyện tập giãn cách và đã được nhắc đến nhiều trong các nghiên cứu giáo dục.
Tài liệu High Impact Teaching Strategies của Sở Giáo dục bang Victoria dẫn lại Hattie (2009), với mức tác động 0,71 cho luyện tập giãn cách, so với 0,41 cho luyện tập dồn. Tuy nhiên, đây là số liệu tổng hợp từ giáo dục nói chung, nên chỉ nên dùng để tham khảo về xu hướng, không xem là mức tác động cố định đối với việc học ngôn ngữ.
Muốn học theo cách này, điều quan trọng là phải duy trì đều đặn. Trong gia đình, sự đều đặn đó thường đến từ một nếp sinh hoạt quen thuộc.
Vì vậy, nếu muốn con tiếp xúc với tiếng Anh nhiều lần trong tuần, 10 phút mỗi tối thường hợp lý hơn việc dồn cả một tiếng vào Chủ nhật. Quan trọng là khoảng thời gian 10 phút ấy được gắn với một mốc cố định trong ngày để dễ duy trì lâu dài.
Nguyên tắc: gắn việc mới vào việc đã có
Đây là cách xây nếp mà không phải liên tục nhắc nhở.
Thay vì tạo thêm một mục hoàn toàn mới trong lịch, hãy gắn việc mới ngay sau một hoạt động vốn đã cố định.
Việc đã cố định | Gắn thêm |
|---|---|
Sau khi đánh răng buổi tối | 10 phút đọc sách cùng nhau |
Trong lúc ăn sáng | Nghe một bài hát tiếng Anh |
Trên đường đi học về | Một câu hỏi để hai bên trò chuyện |
Sau khi dọn bàn ăn | Ba từ mới dán lên tủ lạnh |
Cấu trúc “sau khi X thì làm Y” thường dễ duy trì hơn “mỗi ngày dành 10 phút cho Y”, vì X vốn đã có sẵn và không cần cả nhà phải nhớ thêm một thời điểm mới.
Bốn mốc sinh hoạt nên duy trì đều đặn mỗi ngày
Không cần lên lịch quá chi tiết cho từng giờ trong ngày. Chỉ cần duy trì một vài mốc sinh hoạt quen thuộc là cả ngày đã có nhịp ổn định hơn.
Giờ thức dậy: Nên cố gắng duy trì giờ thức dậy tương đối ổn định, kể cả vào cuối tuần. Một số hướng dẫn về giấc ngủ cho trẻ khuyến nghị giờ thức dậy vào ngày thường và cuối tuần không nên chênh nhau quá nhiều, thường trong khoảng một giờ.
Một bữa ăn có mặt cả nhà: Nếu có thể, hãy cố gắng duy trì ít nhất một bữa ăn chung mỗi ngày, khi cả nhà cùng ngồi với nhau và hạn chế sử dụng điện thoại, TV hay các thiết bị có màn hình.
Một giờ trước khi ngủ: Tắt hoặc hạn chế màn hình, giảm ánh sáng và chuyển sang các hoạt động yên tĩnh. Hướng dẫn dành cho trẻ của NHS cũng khuyến nghị tắt các thiết bị như TV, máy tính và máy tính bảng khoảng một giờ trước giờ ngủ, đồng thời ưu tiên các hoạt động nhẹ nhàng như đọc sách hoặc tô màu.
Giờ ngủ: Giữ tương đối ổn định và có một chuỗi hoạt động báo hiệu trước khi ngủ, chẳng hạn tắm, thay đồ, đọc sách rồi tắt đèn. Với trẻ nhỏ, một chuỗi hoạt động quen thuộc và dễ đoán có thể giúp con nhận biết rằng đã đến lúc chuẩn bị ngủ.
Nếp không có nghĩa là kỷ luật cứng nhắc
Đây là một hiểu lầm phổ biến khiến nhiều gia đình dễ bỏ cuộc.
Một nếp sinh hoạt tốt cần dễ đoán, chứ không nhất thiết phải cứng nhắc. Trẻ cần biết chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo; mọi thứ không nhất thiết phải diễn ra chính xác từng phút.
Ba điều có thể giúp nếp sinh hoạt bền hơn:
Cho phép những ngoại lệ có lý do: “Tối nay là ngoại lệ vì nhà có khách.” Một lần thay đổi có lý do không có nghĩa là cả nếp sinh hoạt bị phá vỡ. Các hướng dẫn về giấc ngủ cho trẻ cũng lưu ý rằng đôi khi gia đình cần điều chỉnh vì ốm hoặc có sự kiện đặc biệt, nhưng sau đó có thể quay lại nếp cũ.
Đừng đặt quá nhiều mốc cùng lúc: Một lịch chi tiết đến từng 30 phút rất khó duy trì lâu dài.
Chấp nhận những tuần bị xáo trộn: Con ốm, thi cử hay cả nhà đi du lịch đều có thể làm nếp sinh hoạt thay đổi. Điều quan trọng là quay lại nhịp cũ khi sinh hoạt ổn định trở lại.
Ba dấu hiệu cho thấy con đã dần quen với nếp sinh hoạt
Nhiều gia đình bỏ cuộc vì chưa thấy “kết quả”, trong khi những thay đổi nhỏ có thể đã xuất hiện. Ba dấu hiệu sau đáng để ý:
Không còn phải nhắc quá nhiều: Khi con bắt đầu tự đi đánh răng, lấy sách ra đọc hoặc chuẩn bị đi ngủ khi đến giờ quen thuộc, nếp sinh hoạt đang dần hình thành.
Việc thương lượng giảm đi: Trước đây, mỗi tối có thể là một cuộc mặc cả về thời gian. Khi các mốc đã quen thuộc, những cuộc thương lượng này thường giảm bớt – không phải vì trẻ bỗng “ngoan hơn”, mà vì con đã biết điều gì sẽ diễn ra tiếp theo.
Sau một ngày khác thường, cả nhà vẫn quay lại nếp cũ được: Nhà có khách, đi chơi về muộn hoặc con bị ốm, nhưng sau đó mọi việc lại trở về nhịp quen thuộc. Đây là dấu hiệu nếp sinh hoạt đã đủ ổn định để chịu được những lần gián đoạn.
Nếu sau một thời gian dài vẫn phải nhắc mỗi ngày, có thể xem lại hai điều: mốc đó có thực sự ổn định hay không, và gia đình có đang cố xây quá nhiều thói quen cùng lúc hay không.
Nếp sinh hoạt trong gia đình nhiều thế hệ
Với nhiều gia đình Việt Nam, nếp sinh hoạt không chỉ là chuyện giữa cha mẹ và con. Ông bà, và đôi khi cả người giúp việc, cũng tham gia chăm sóc trẻ.
Ba điều có thể giúp mọi người dễ phối hợp hơn:
Viết ra thay vì chỉ nói: Một tờ giấy dán ở bếp ghi các mốc chính trong ngày sẽ dễ theo dõi hơn việc phải nhắc đi nhắc lại. Việc nhắc nhở cũng bớt mang tính cá nhân.
Ưu tiên các mốc buổi tối: Ông bà có thể trông cháu vào ban ngày, còn buổi tối thường là lúc cha mẹ có mặt. Hãy bắt đầu từ khoảng thời gian mình kiểm soát được.
Không cần mọi người làm giống hệt nhau: Nếp sinh hoạt ở nhà ông bà khác một chút không nhất thiết phá vỡ nếp ở nhà mình. Điều quan trọng hơn là ở mỗi nơi, trẻ có thể đoán được chuyện gì sẽ diễn ra tiếp theo.
Khi con lớn hơn, cách xây nếp sinh hoạt cũng cần thay đổi
Khi trẻ bước vào khoảng 10–11 tuổi, việc cha mẹ tự đặt ra mọi nếp sinh hoạt có thể khiến con dễ phản ứng hoặc không muốn làm theo.
Lúc này, thay vì tự đặt ra mọi quy tắc, cha mẹ có thể cùng con thống nhất nếp sinh hoạt phù hợp với cả hai bên.
Cha mẹ có thể ngồi xuống, hỏi con muốn học lúc nào, ngủ lúc nào và vì sao. Sau đó, cả hai bên thống nhất thành một thỏa thuận rõ ràng. Cha mẹ vẫn có thể giữ quyền quyết định ở một số mốc quan trọng như giờ ngủ và bữa ăn chung, còn những phần khác cho con tham gia lựa chọn.
Khi được tham gia vào việc xây dựng nếp sinh hoạt, trẻ cũng có thêm trách nhiệm với những gì hai bên đã thống nhất.
Bắt đầu từ đâu?
Chọn một mốc, không phải bốn mốc cùng lúc.
Với nhiều gia đình, một mốc khá rõ ràng để bắt đầu là một giờ hạn chế màn hình trước khi ngủ. Đây là khoảng thời gian có ranh giới dễ nhận biết và cũng phù hợp với các hướng dẫn về việc tạo thói quen ngủ lành mạnh cho trẻ.
Hãy giữ mốc đó cho đến khi cả nhà đã quen và không còn phải nhắc quá nhiều. Sau đó mới thêm mốc thứ hai.
Đó là cách nếp sinh hoạt được xây dựng: từng mốc một, thay vì cố thay đổi cả lịch sinh hoạt cùng lúc.
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
Rapid scoping review of protective factors for parent and child wellbeing, Australian Institute of Family Studies – https://aifs.gov.au/all-research/research-reports/rapid-scoping-review-protective-factors-parent-and-child-wellbeing (CC BY 4.0)
Nội dung hướng dẫn cha mẹ về giấc ngủ và sinh hoạt của trẻ thuộc khu vực công · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
High Impact Teaching Strategies, Victorian Department of Education – https://www.education.vic.gov.au/Documents/school/teachers/support/high-impact-teaching-strategies.pdf (CC BY 4.0) · © State of Victoria (Department of Education and Training)
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.
