Khi con nói "con dốt tiếng Anh"

Có một ranh giới trong cách trẻ nói về khó khăn của mình mà cha mẹ nên nhận ra.

“Bài này khó quá.” – Câu này nói về nhiệm vụ. Một nhiệm vụ khó có thể được chia nhỏ, làm đơn giản hơn hoặc luyện tập thêm.

“Con dốt tiếng Anh.” – Câu này lại nói về chính bản thân trẻ. Và trong suy nghĩ của trẻ, bản thân thường là thứ khó thay đổi.

Khi con chuyển từ câu thứ nhất sang câu thứ hai, cách con nhìn nhận chính mình cũng đã thay đổi. Vậy cha mẹ nên phản ứng thế nào?

Ba cách cha mẹ thường trả lời nhưng ít hiệu quả

“Không, con giỏi mà!”

Đây có lẽ là phản xạ tự nhiên nhất, nhưng thường không có nhiều tác dụng.

Lý do là trẻ vừa nói ra một điều mà mình thực sự tin, dựa trên những “bằng chứng” trẻ đang có: điểm số, cảm giác khi học trên lớp hoặc sự so sánh với bạn bè. Trong khi đó, câu “con giỏi mà” không đưa ra bằng chứng cụ thể nào để thay đổi niềm tin ấy. Trẻ có thể chỉ nghĩ rằng mẹ đang cố an ủi mình.

Tệ hơn, cách đáp này có thể khiến con cảm thấy đây là chủ đề không nên nói tiếp. Lần sau, con có thể chọn giữ suy nghĩ đó trong lòng.

“Tại con không chịu học thôi.”

Câu này biến một lời than về năng lực thành lời trách móc về thái độ.

Nó cũng không phải lúc nào cũng đúng. Nhiều đứa trẻ nói “con dốt” lại chính là những trẻ đã cố gắng nhưng vẫn cảm thấy việc học quá khó.

“Ngày xưa mẹ cũng dốt tiếng Anh.”

Câu này có ý an ủi, nhưng lại dễ khiến trẻ hiểu rằng việc không giỏi tiếng Anh là chuyện “có sẵn” trong gia đình, tức là khó thay đổi.

Trong khi đó, đây chính là niềm tin cần được tháo gỡ.

Vì sao con lại nghĩ mình “dốt tiếng Anh”?

Trước khi nghĩ đến cách đáp, cần hiểu câu nói ấy đến từ đâu.

Việc học ngoại ngữ có một đặc điểm khiến trẻ dễ kết luận rằng mình kém hơn so với khi học nhiều môn khác: sự tiến bộ không phải lúc nào cũng dễ nhìn thấy trong thời gian ngắn.

Với môn Toán, con giải được một dạng bài mới là có thể nhận ra ngay mình đã tiến bộ. Nhưng với ngoại ngữ, sau ba tháng học, con vẫn có thể chưa nói trôi chảy, dù vốn từ đã tăng đáng kể và khả năng nghe cũng tốt hơn nhiều. Những tiến bộ đó có thật, chỉ là trẻ không dễ nhận ra.

Ngoài ra, học ngôn ngữ còn đòi hỏi trẻ phải nói ngay cả khi chưa thể nói đúng hoàn toàn. Mỗi lần mở miệng, những chỗ chưa hoàn thiện đều có thể bộc lộ trước người khác. Đây là một đặc điểm rất rõ của việc học ngoại ngữ.

Kết quả là trẻ có rất nhiều bằng chứng cho những điều mình chưa làm được, nhưng lại ít nhận ra những bằng chứng cho thấy mình đã tiến bộ.

Bốn cách cha mẹ có thể phản hồi hiệu quả hơn

1. Hỏi cụ thể hơn

Thay vì phủ nhận cảm giác của con, hãy giúp con thu hẹp vấn đề:

“Chỗ nào con thấy khó nhất? Nghe, nói hay viết?”

Câu hỏi này làm được hai việc. Thứ nhất, nó cho con thấy bạn nghiêm túc lắng nghe điều con đang nói. Thứ hai, nó chuyển câu chuyện từ bản thân con sang một nhiệm vụ cụ thể – từ “con dốt” thành “phần nghe khó”.

Thông thường, trẻ sẽ trả lời được. Và ngay khi xác định được phần nào khó, con cũng bắt đầu nhận ra rằng vấn đề không nằm ở toàn bộ khả năng của mình mà chỉ ở một phần cụ thể.

2. Đưa ra bằng chứng cụ thể thay vì lời khen chung chung

“Con giỏi mà” thường không đủ sức thuyết phục. Một bằng chứng cụ thể sẽ có ý nghĩa hơn:

“Tháng trước con chưa nghe được bài hát này. Hôm qua con đã hát theo được nửa bài rồi.”

Điều kiện là bạn phải có bằng chứng – nghĩa là cần để ý và nhớ những tiến bộ nhỏ của con. Vì vậy, cha mẹ có thể ghi nhớ một vài việc con đã làm được, dù chỉ là trong đầu.

Nếu chưa nghĩ ra ví dụ nào, bạn cũng có thể để con tự tìm:

“Con thử nghĩ xem, bây giờ có điều gì con làm được mà hồi đầu năm con chưa làm được không?”

3. Tách “chưa làm được” khỏi “không làm được”

Đây là một thay đổi rất nhỏ trong cách dùng từ nhưng đáng để thử.

Khi con nói:

“Con không nói được.”

Bạn có thể đáp lại bằng chính ý đó, chỉ thêm một từ:

“Con chưa nói được thôi.”

Không cần tranh luận hay phủ nhận cảm giác của con. Chỉ một chữ “chưa” cũng giúp đặt khó khăn vào một quá trình có thể thay đổi theo thời gian, thay vì biến nó thành một đặc điểm cố định của bản thân.

Nếu được nghe cách nói này thường xuyên, dần dần con cũng có thể tự sử dụng nó.

4. Hỏi về bạn cùng lớp – nhưng tập trung vào cách làm

“Bạn nào trong lớp nói tiếng Anh tốt? Con thấy bạn ấy làm gì khác mình?”

Câu hỏi này có vẻ giống một sự so sánh, nhưng trọng tâm lại nằm ở cách làm thay vì năng lực bẩm sinh.

Câu trả lời của trẻ thường khá cụ thể:

“Bạn ấy hay giơ tay.”
“Bạn ấy xem phim tiếng Anh.”
“Bạn ấy không sợ nói sai.”

Mỗi câu trả lời như vậy đều chỉ ra một hành động có thể thử làm, chứ không phải một phẩm chất mà chỉ một số người mới có.

Cẩn thận với những lời so sánh

Câu “con dốt tiếng Anh” thường không tự nhiên xuất hiện. Nhiều khi, nó đến sau một sự so sánh.

Sự so sánh có thể đến từ trường học – chẳng hạn bảng xếp hạng hoặc việc đọc điểm trước lớp. Nó cũng có thể đến từ bạn bè, hoặc từ chính gia đình, kể cả khi người lớn không cố ý.

Một câu như:

“Con nhà cô Lan mới 8 tuổi đã nói được rồi đấy.”

được nói trong bữa cơm với ý khích lệ, nhưng trẻ có thể nghe thành:

“Con kém hơn bạn ấy.”

Thói quen so sánh không dễ bỏ vì đây là cách nói khá quen thuộc. Tuy vậy, cha mẹ vẫn nên để ý, đặc biệt với một môn học mà sự tiến bộ vốn đã khó nhận ra trong thời gian ngắn. Khi đó, một lời so sánh có thể có sức nặng lớn hơn chúng ta nghĩ.

Khi nào cha mẹ nên chú ý hơn?

Việc con nói “con dốt tiếng Anh” sau một bài kiểm tra không tốt là phản ứng khá bình thường.

Cha mẹ nên chú ý hơn khi:

• Con nói câu đó thường xuyên, ngay cả khi không có sự việc cụ thể nào xảy ra.

• Con bắt đầu né tránh cả những việc trước đây mình từng làm được.

• Những câu tự phủ nhận lan sang các môn học khác hoặc những khía cạnh khác của bản thân.

• Con có thêm những thay đổi về ăn uống, giấc ngủ hoặc tâm trạng nói chung.

Nếu những dấu hiệu này kéo dài trong nhiều tuần, cha mẹ có thể trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và, nếu cần, tìm thêm hỗ trợ từ chuyên gia tâm lý học đường.

Điều cha mẹ nên nhớ khi con tự nhận mình kém

Các nghiên cứu quốc tế về sức khỏe tinh thần của học sinh cho thấy kết quả học tập và mức độ hài lòng với cuộc sống không phải lúc nào cũng đi cùng nhau theo một mối quan hệ đơn giản. Điểm cao không đảm bảo rằng một đứa trẻ đang cảm thấy ổn, và điều ngược lại cũng vậy.

Điều đó có nghĩa là khi con nói “con dốt”, bạn không thể chỉ nhìn vào bảng điểm để biết con có thực sự đang gặp khó khăn hay không.

Điều giúp bạn hiểu rõ hơn là cuộc trò chuyện với con. Và để cuộc trò chuyện đó có thể diễn ra, con cần cảm thấy rằng khi mình nói ra, mình sẽ không bị phủ nhận, không bị mắng và không bị đem ra so sánh.

Lưu ý

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị của chuyên gia y tế và tâm lý. Nếu bạn lo lắng về sức khoẻ tinh thần của con, hãy liên hệ chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.

Nguồn tham khảo

Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:

• Tài liệu khung Happy Life Dashboard và tài liệu về sức khoẻ tinh thần và học tập, OECD, 2024 – dữ liệu PISA 2018 và 2022

• Báo cáo và hướng dẫn thực hành về quan hệ gia đình, Australian Institute of Family Studies – https://aifs.gov.au (CC BY 4.0)

• Nội dung hướng dẫn cha mẹ thuộc khu vực công · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0

Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.