Quát có thể là cách rất nhanh để dừng một hành vi ngay lúc đó, nhưng lại không giúp trẻ biết mình nên làm gì khác đi.

Đây không phải lời trách móc. Gần như cha mẹ nào cũng từng quát con, nhất là vào những ngày đã quá mệt mỏi. Bài viết này không nói về việc trở thành cha mẹ hoàn hảo, mà tập trung vào một quy trình cụ thể để phần lớn tình huống không đi đến chỗ phải quát con.

Trước hết, cần hiểu vì sao cha mẹ dễ quát con

Viện Nghiên cứu Gia đình Úc (AIFS), khi tổng hợp một số nghiên cứu về khác biệt văn hóa trong nuôi dạy con tại Australia, có đề cập đến các gia đình gốc Việt. Các tài liệu này cho thấy một số cha mẹ Việt coi trọng sự vâng lời và chịu ảnh hưởng của cách kỷ luật nghiêm khắc trong bối cảnh văn hóa trước đây. AIFS cũng lưu ý rằng nghiên cứu so sánh giữa các nhóm văn hóa trong lĩnh vực này còn khá hạn chế.

Nhắc đến điều này không phải để chỉ trích. Nó có ý nghĩa vì hai lý do.

Thứ nhất, cách nuôi dạy con luôn có lịch sử. Phần lớn chúng ta dạy con theo cách mình từng được dạy, và đó không phải lúc nào cũng là một lựa chọn có ý thức.

Thứ hai, thay đổi cách kỷ luật không có nghĩa là phủ nhận cách cha mẹ mình từng nuôi dạy mình. Nhiều gia đình mắc kẹt ở điểm này: đổi cách dạy con có cảm giác như đang nói rằng ông bà đã làm sai. Thực ra, điều đó chỉ có nghĩa là bối cảnh đã khác.

Vì sao quát con chỉ có tác dụng trong chốc lát

Quát có thể có tác dụng ngay lúc đó. Đứa trẻ giật mình và dừng lại.

Nhưng nếu lặp lại thường xuyên, cách này có ba vấn đề.

  • Trẻ có thể dần chỉ phản ứng khi cha mẹ lớn tiếng: Nếu lời nhắc thường chỉ được thực hiện khi người lớn bắt đầu quát, trẻ có thể học rằng mình chưa cần làm ngay từ lần nhắc đầu tiên.

  • Nó có thể dạy sai cách phản ứng: Khi người lớn dùng tiếng quát để thể hiện sự bực bội, trẻ cũng có thể học rằng lớn tiếng là một cách xử lý sự khó chịu.

  • Nó không cho trẻ đủ thông tin: “Con làm cái gì thế!” không nói cho trẻ biết mình cần làm gì thay vào đó. CDC khuyến nghị cha mẹ nói rõ hành vi mình muốn thấy, thay vì chỉ nói điều trẻ không được làm.

5 bước xử lý khi con không nghe lời mà không cần quát

Hướng dẫn nuôi dạy trẻ nhỏ của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) giới thiệu nhiều cách xử lý hành vi như bỏ qua có chủ đích, đưa ra chỉ dẫn rõ ràng, cho trẻ lựa chọn, áp dụng hệ quả và time-out. Dưới đây là cách sắp xếp những kỹ thuật này thành một quy trình từ nhẹ đến mạnh hơn để dễ áp dụng trong gia đình.

Bước 1 – Tạm thời không phản ứng với hành vi gây chú ý

Với những hành vi gây phiền nhưng không nguy hiểm và không phá hoại – như rên rỉ, mè nheo hoặc làm mình làm mẩy để được chú ý – không phản ứng đôi khi hiệu quả hơn việc đáp lại.

Điều kiện là phải bỏ qua hoàn toàn. Liếc nhìn, thở dài hay nói “thôi đi” vẫn là một dạng chú ý.

Và quan trọng: ngay khi trẻ chuyển sang hành vi phù hợp, hãy chú ý và ghi nhận ngay.

Bước 2 – Nói rõ con cần làm gì

Đây là một thay đổi nhỏ nhưng rất dễ áp dụng.

Thay vì: “Đừng chạy!”
Hãy thử nói: “Đi bộ nhé.”

Câu phủ định chỉ cho trẻ biết điều không được làm. Câu khẳng định nói rõ luôn hành vi cha mẹ mong muốn.

Nói một lần bằng giọng bình thường, ở gần con thay vì hô từ phòng bên. CDC cũng khuyến nghị cha mẹ thu hút sự chú ý của trẻ trước khi đưa ra chỉ dẫn và dùng giọng trung tính, rõ ràng.

Bước 3 – Cho con chọn giữa hai phương án phù hợp

Đưa ra hai lựa chọn mà cha mẹ đều có thể chấp nhận:

“Con muốn tắt máy bây giờ hay sau khi hết đoạn này?”

Cách này vẫn giữ quyền quyết định của cha mẹ về kết quả, đồng thời cho con một phần quyền lựa chọn về cách đi tới đó. CDC cũng gợi ý rằng khi phù hợp, cha mẹ có thể đưa ra hai lựa chọn trong lúc hướng dẫn để khuyến khích tính tự lập của trẻ.

Bước 4 – Nói trước điều gì sẽ xảy ra nếu con không làm theo

“Nếu con không cất đồ chơi trước bữa cơm, tối nay mình không đọc sách.”

Ba điều kiện để hệ quả có tác dụng:

  • Nói trước, thay vì đợi đến khi đã quá bực

  • Có liên quan đến hành vi, thay vì là một hình phạt ngẫu nhiên

  • Có thể thực hiện được – nếu liên tục đưa ra hệ quả rồi không làm, lời cảnh báo sẽ dần mất tác dụng

Điểm quan trọng nhất là đã nói thì cần thực hiện nhất quán.

Bước 5 – Cho con tạm rời khỏi tình huống

Khi hành vi vượt quá giới hạn, có thể tạm đưa trẻ ra khỏi tình huống trong một khoảng thời gian ngắn. Với trẻ nhỏ, hướng dẫn của CDC đưa ra quy ước khoảng một phút cho mỗi tuổi – chẳng hạn trẻ 5 tuổi thì khoảng 5 phút.

Time-out nên được dùng như một hệ quả rõ ràng cho những hành vi phù hợp với cách xử lý này, chẳng hạn hành vi nguy hiểm, làm đau người khác, vi phạm quy tắc gia đình hoặc không làm theo chỉ dẫn sau khi đã được cảnh báo.

Khi hết thời gian, quay lại, nhắc ngắn gọn điều trẻ cần làm rồi tiếp tục sinh hoạt. Không cần biến sự việc thành một bài giảng dài.

Ba điều giúp cách này có hiệu quả

  • Nhất quán quan trọng hơn nghiêm khắc: Một giới hạn vừa phải nhưng được giữ đều đặn có tác dụng hơn một giới hạn rất nghiêm nhưng lúc có lúc không. Nếu cách phản ứng thay đổi liên tục, trẻ sẽ tiếp tục thử xem lần này giới hạn có được giữ hay không.

  • Hai người lớn cần thống nhất với nhau: Nếu mẹ cấm nhưng bố lại cho phép, giới hạn rất khó có tác dụng. Đây là một chủ đề cần bàn riêng giữa những người cùng chăm sóc trẻ.

  • Ít ranh giới thì dễ giữ hơn: Thay vì đặt quá nhiều quy định, hãy chọn 4–5 điều thật sự quan trọng và nhất quán với những điều đó.

Cha mẹ nên làm gì sau khi lỡ quát con?

Chuyện này vẫn có thể xảy ra. Điều quan trọng là chuyện gì diễn ra sau đó.

Ba câu là đủ:

“Nãy mẹ nói to quá, mẹ xin lỗi.”
“Mẹ bực vì [việc cụ thể].”
“Lần sau gặp chuyện này, mình làm thế này nhé.”

Việc này không làm cha mẹ mất uy. Ngược lại, trẻ được nhìn thấy hai điều rất khó dạy chỉ bằng lời: người lớn cũng có thể làm sai, và khi làm sai thì có thể nhận lỗi rồi sửa lại.

Khi con lớn hơn, cách đặt giới hạn cũng cần thay đổi

Chuỗi bước trên phù hợp nhất với trẻ nhỏ. Khi con bước vào khoảng 11–12 tuổi, cách đặt giới hạn cũng cần thay đổi.

Có thể chuyển từ áp đặt giới hạn sang cùng con thỏa thuận về giới hạn, nhưng vẫn giữ lại một số ít điều không thương lượng.

Những điều không thương lượng thường liên quan đến an toàn, giờ ngủ trong tuần học và cách nói chuyện với người trong nhà.

Những việc còn lại – như giờ học, cách sắp xếp phòng hay thời gian dùng điện thoại – có thể đưa ra bàn bạc. Khi con được tham gia vào quá trình thống nhất quy tắc, đây cũng là cơ hội để con dần học cách tự đặt giới hạn cho mình.

Bắt đầu từ đâu?

Tuần này, chỉ cần tập đúng Bước 2: đổi câu phủ định thành câu khẳng định.

“Đừng hét.” → “Nói nhỏ lại nhé.”
“Đừng để cặp đấy.” → “Cặp để lên giá nhé.”

Thay đổi nghe có vẻ rất nhỏ. Nhưng thay vì chỉ nói cho trẻ biết điều không được làm, cha mẹ đã nói rõ luôn điều mình muốn trẻ làm.

Lưu ý

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn của chuyên gia. Nếu bạn thấy khó kiểm soát cơn giận với con, hoặc lo lắng về hành vi của con, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Nguồn tham khảo

Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:

  • Essentials for Parenting Toddlers and Preschoolers, Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Hoa Kỳ – https://www.cdc.gov (tài liệu thuộc phạm vi công cộng của chính phủ Hoa Kỳ). CDC không xác nhận và không liên kết với V-Compass.

  • Tài liệu về kỷ luật và quan hệ gia đình, Australian Institute of Family Studies – https://aifs.gov.au (CC BY 4.0)

Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.