Chấm bài nói là phần khó nhất trong việc đánh giá tiếng Anh, vì ba lý do cùng lúc: không có bản ghi để xem lại, phải quyết định trong lúc học sinh đang nói, và lớp có bốn mươi em.
Kết quả là phần lớn giáo viên chấm theo cảm nhận tổng thể rồi điền số cho khớp với bảng tiêu chí. Điều đó không sai — cảm nhận của một giáo viên có kinh nghiệm khá đáng tin. Nhưng nó có hai điểm yếu: không nhất quán giữa các lớp, và không cho học sinh biết cần cải thiện gì.
Bài viết này đề xuất một bộ bốn tiêu chí và cách dùng nó trong điều kiện lớp đông.
Vì sao bốn, không phải tám
Tiêu chí càng nhiều thì chấm càng chậm, và khi chấm chậm thì giáo viên quay về chấm theo cảm tính. Bốn tiêu chí là ngưỡng mà phần lớn giáo viên giữ được trong đầu trong lúc nghe.
Bốn tiêu chí dưới đây được chọn theo nguyên tắc: mỗi tiêu chí phải trả lời một câu hỏi khác nhau về người nói, không chồng lấn.
Bốn tiêu chí
1. Người nghe có hiểu không
Đây là tiêu chí quan trọng nhất và nên đặt đầu tiên, vì nó là mục đích của việc nói.
Mức | Học sinh làm được gì |
|---|---|
4 | Người nghe hiểu toàn bộ, không phải hỏi lại |
3 | Người nghe hiểu được, thỉnh thoảng hỏi lại một từ |
2 | Người nghe nắm được ý chính, phải hỏi lại vài lần |
1 | Người nghe phải đoán nhiều |
Chú ý: tiêu chí này gộp cả phát âm và cách diễn đạt vào một câu hỏi thực dụng. Nó tránh được cái bẫy chấm phát âm theo chuẩn người bản ngữ — điều không cần thiết và cũng không phải mục tiêu.
2. Nói được bao lâu mà không đứt
Đây là tiêu chí về độ trôi chảy, và nên đo bằng thứ quan sát được.
Mức | Học sinh làm được gì |
|---|---|
4 | Nói liền mạch. Có dừng nhưng để nghĩ ý, không phải để tìm từ |
3 | Nói được đoạn dài, thỉnh thoảng dừng tìm từ nhưng tự đi tiếp được |
2 | Nói từng câu ngắn, dừng khá nhiều |
1 | Chỉ nói được từ rời hoặc cụm ngắn |
Điểm phân biệt giữa mức 4 và 3 rất đáng chú ý: dừng để nghĩ ý là dấu hiệu tốt, không phải điểm trừ. Người nói tiếng mẹ đẻ cũng dừng như vậy.
3. Dùng được gì ngoài những câu đã học thuộc
Tiêu chí này phân biệt học sinh dùng được ngôn ngữ với học sinh đọc lại thứ đã chuẩn bị.
Mức | Học sinh làm được gì |
|---|---|
4 | Ghép được câu mới cho tình huống mới, không có trong bài đã chuẩn bị |
3 | Chủ yếu dùng mẫu đã học nhưng có thay đổi từ vựng phù hợp |
2 | Dùng đúng mẫu đã học, ít thay đổi |
1 | Chỉ đọc lại nguyên câu đã thuộc |
Cách kiểm tra tại chỗ: hỏi một câu ngoài kịch bản. Học sinh ở mức 4 xoay được. Học sinh ở mức 1 đứng im.
4. Có phản ứng với người đối thoại không
Đây là tiêu chí hay bị bỏ nhất, và cũng là tiêu chí gần với giao tiếp thật nhất.
Mức | Học sinh làm được gì |
|---|---|
4 | Hỏi lại, đáp lại ý của bạn, giữ được cuộc trò chuyện |
3 | Trả lời đúng câu hỏi và có hỏi lại đôi lần |
2 | Trả lời khi được hỏi, không chủ động |
1 | Nói phần của mình rồi thôi, không nghe bạn |
Tiêu chí này chỉ dùng được với hoạt động cặp đôi hoặc nhóm, không dùng được với bài thuyết trình một chiều — và đó cũng là một lý do để tổ chức bài nói theo cặp thay vì thuyết trình.
Cách chấm 40 học sinh mà không mất cả tuần
Đây mới là vấn đề thực tế. Ba cách, dùng cho ba tình huống khác nhau.
Cách 1: chấm xoay vòng
Mỗi tiết chỉ chấm 8 học sinh. Cả lớp cùng làm hoạt động nói, chị đi quanh và chấm 8 em đã định trước.
Sau 5 tiết, cả lớp được chấm một lượt. Không em nào biết hôm nay đến lượt mình, nên tất cả đều chuẩn bị.
Ưu điểm lớn nhất: chị nghe được học sinh nói trong hoạt động thật, không phải trong tình huống kiểm tra. Kết quả phản ánh đúng hơn.
Cách 2: chấm hai tiêu chí một lượt
Thay vì chấm cả bốn tiêu chí cho mỗi em, chấm hai tiêu chí cho cả lớp trong một tuần.
Tuần này chỉ nghe "người nghe có hiểu không" và "nói được bao lâu". Tuần sau nghe hai tiêu chí còn lại.
Cách này nhanh hơn nhiều và ít mệt hơn, vì tai chị chỉ phải chú ý hai thứ.
Cách 3: học sinh ghi âm, giáo viên nghe sau
Học sinh dùng điện thoại ghi âm phần nói theo cặp, gửi cho giáo viên.
Ưu điểm: nghe lại được, chấm chính xác hơn, và học sinh có thể nghe lại chính mình — đây là điều có giá trị mà học sinh Việt Nam hiếm khi được làm.
Nhược điểm: tốn thời gian ngoài giờ. Chỉ nên dùng cho bài kiểm tra định kỳ, không dùng thường xuyên.
Một việc nên làm trước khi chấm
Đưa bốn tiêu chí cho học sinh xem trước, và dùng ngôn ngữ của các em.
Bản dán lên tường lớp có thể viết như sau:
1. Người nghe hiểu em không?
2. Em nói được liền mạch bao lâu?
3. Em nói được câu mới, hay chỉ đọc lại câu đã thuộc?
4. Em có nghe và đáp lại bạn không?
Bốn câu hỏi, viết ở ngôi thứ nhất. Học sinh tự kiểm tra được trước khi nói.
Đây là chỗ rubric tạo ra tiến bộ thật — không phải ở lúc chấm, mà ở lúc học sinh biết mình được đánh giá theo cái gì.
Ba việc nên tránh
Đừng chấm phát âm theo chuẩn người bản ngữ. Mục tiêu là người nghe hiểu được, không phải giống người Anh. Tiêu chí số 1 đã bao hàm đủ.
Đừng trừ điểm cho lỗi ngữ pháp trong bài nói trôi chảy. Nếu mục tiêu của hoạt động là nói được ý, thì việc chấm chính xác ngữ pháp là chấm sai thứ. Ghi lỗi lại và xử lý sau — kỹ thuật sửa lỗi lùi lại đã được nói tới ở một bài khác.
Đừng cho điểm mà không cho một dòng gợi ý. Bốn con số không nói cho học sinh biết cần làm gì. Một dòng viết tay — "lần sau thử hỏi lại bạn ít nhất một câu" — mới là thứ tạo ra thay đổi.
Bắt đầu từ đâu
Tiết nói tới, dùng chỉ tiêu chí số 1 cho cả lớp. Không chấm gì khác.
Nghe và tự hỏi: em này nói, mình có phải đoán không?
Một tiêu chí, cả lớp, một tiết. Khi đã quen, thêm tiêu chí thứ hai.
Nguồn tham khảo
Bài viết do V-Compass biên soạn, tham khảo từ:
EAL/D Learning Progression và tài liệu hướng dẫn đánh giá, NSW Department of Education — https://education.nsw.gov.au (CC BY 4.0) · © State of New South Wales (Department of Education)
Research review series: English, Ofsted — https://www.gov.uk/government/publications/curriculum-research-review-series-english · Contains public sector information licensed under the Open Government Licence v3.0
Literacy Teaching Toolkit, Victorian Department of Education — https://www.education.vic.gov.au (CC BY 4.0) · © State of Victoria (Department of Education)
Đây không phải bản dịch của bất kỳ tài liệu nào nêu trên.
